Nawiązania do średniowiecza w sztuce późniejszych epok

A. Everyman – postać pozbawiona cech indywidualnych, dzięki czemu może się z nią utożsamiać wielu odbiorców, Everyman to tytułowy bohater średniowiecznego moralitetu angielskiego przedstawiającego walkę dobra i zła o duszę zmarłego.

1. „Proces” Franz Kafka – O trzydziestoletnim Józefie K. wiemy niewiele, nie znamy nawet jego nazwiska, podobnie jak niewiele wiemy o wytyczonym mu procesie (nie znany akt oskarżenia) oraz o sądzie zajmującym się tą sprawą.. Bohater nie może wpłynąć na bieg wydarzeń, nie zna celu swojej wędrówki, wie tylko, że na końcu czeka go śmierć.
2. „Czekając na Godota” Samuel Becket – Postacie przedstawione są poza czasem i historią. Boją się egzystencjalnej pustki dlatego czekają na tajemniczą postać Godota, dzięki któremu mają nadzieję odnaleźć sens życia i nie zniechęcają się gdy Godot nie nadchodzi.
3. „Kartoteka” Tadeusz Różewicz – główna postać to Bohater – człowiek bez twarzy, wieku, zawodu, imienia. Bohater to człowiek współczesny, inteligentny, niepotrafiący odnaleźć się w powojennym świecie.

B. Ideał rycerza

1. „Jerozolima wyzwolona” Torquato Tasso (barok) . Poemat bohaterski poświęcony pierwszej wyprawie krzyżowej. Ideałem chrześcijańskiego rycerza jest Gofred – wódz krzyżowców.

2. „Don Kichot” Miguel Cervantes (barok) . Powieść parodiująca romanse rycerskie. Don Kichot naczytał się ksiąg rycerskich i wyrusza w świat, aby pomagać innym. Żyje w świecie rycerzy i inaczej niż otaczający go ludzie postrzega rzeczywistość, np. wiatraki to olbrzymy, wieśniaczka z Toboso to księżniczka Dulcynea.

3. „Cyd” Pierre Corneille (barok).Tytułowy bohater to szlachetny, waleczny, odważny, wrażliwy, zakochany rycerz Rodrygo, jest on hiszpańskim Rolandem. Ponadto akcja „Cyda” rozgrywa się w średniowiecznej Hiszpanii.

4. „Orland szalony” Ludovico Ariosto (renesans). Orland jest rycerzem z czasów Karola Wielkiego, przeżywa liczne przygody oraz perypetie miłosne. Historia miłosna kończy się dla bohatera nieszczęśliwie, przez co popada on w obłęd.

5. film „Rycerz króla Artura” Jerry Zucker. Film historyczny o czasach króla Artura. Głównym wątkiem jest wybór Ginewry pomiędzy mężem Arturem a młodym, szlachetnym rycerzem Lancelotem.

6. film „Monty Python i święty Graal” T. Gilliam, T. Jones. Humorystyczne ujęcie poszukiwania świętego Graala przez króla Artura i jego rycerzy.

C. Filozofia św. Franciszka

1. „Kwiatki Świętego Franciszka” Leopold Staff (Młoda Polska). Tłumaczenia na język polski zbioru opowiadań nieznanego autora z XIV wieku o życiu świętego i dokonywanych przez niego cudach.
2. zbiór wierszy „Ballada o słoneczniku” Jan Kasprowicz (Młoda Polska). W trzecim okresie twórczości Kasprowicza patronuje filozofia św. Franciszka. Teksty cechuje zgoda na świat i życie takie, jakie są; postrzeganie życia jako harmonii, ładu, piękna; miłość do bliźnich; kult prostego człowieka i jego życiowej mądrości; pogodzenie się z Bogiem („Przeprosiny Boga”).
3. film „Pieśń słoneczna” Franc Zefirelli (XXw.). Film opowiada o życiu św. Franciszka.
4. „Święty Franciszek z Asyżu” Jan Twardowski (XXw.). Poezja księdza Twardowskiego jest kontynuacją postawy franciszkańskiej i wiary radosnej. W apostrofie do świętego poeta przedstawia miłość człowieka do natury stworzonej przez Boga, symbolizowanej przez trawę.

D. Stabat Mater

1. „Stabat Mater” Józef Wittlin (XXw.). Utwór ukazuje polską matkę stojącą pod szubienicą, na której Niemcy powiesili jej syna.
2. „Requiem” Anna Achmatowa (XXw.). Zestawienie męki Maryi pod krzyżem z cierpieniem matki stojącej pod bramą więzienia, w którym znajduje się jej syn.

E. „Bogurodzica”

1. „Modlitwa do Bogurodzicy” Krzysztof Kamil Baczyński (XXw.). Jest to prośba do Matki Boskiej o duchowe wsparcie w walce o ojczyznę. Charakterystyczny dla średniowiecza jest tekst modlitwy.
2. „Hymn” Juliusz Słowacki (romantyzm). Apostrofa do Bogurodzicy. Maryja jest pośredniczką między Polakami a Bogiem i ma zanieść Jemu wołanie narodu o wolność.

„Makbet”, „Hamlet” William Shakespeare (renesans). Dramaty odbywają się w scenerii średniowiecznej. Shakespeare szukał tematów w średniowiecznych kronikach i eposach rycerskich , a akcje umieszczał w ponurych zamczyskach.

„Rękawiczka” Friedrich Schiller (romantyzm) – Wiersz przekazuje prawdę, że nie naraża się człowieka, którego się kocha na niepotrzebne niebezpieczeństwo, opowiadając o średniowiecznym turnieju rycerskim, na którym walczą nie ludzie, a zwierzęta. Dama chcąc wypróbować swojego rycerza, rzuca między walczących rękawiczkę, którą Emrod, jak nakazuje mu honor, przynosi, po czym zrywa z próżna ukochaną .

„Konrad Wallenrod” Adam Mickiewicz (romantyzm). Akcja powieści poetyckiej osadzona w wiekach średnich. Tytułowy bohater Litwin został Wielkim Mistrzem Zakonu Krzyżackiego i tak nim kierował, aby Litwa nie uległa wojskom krzyżackim.

„Krzyżacy” Henryk Sienkiewicz (pozytywizm). Powieść opowiada dzieje kilku bohaterów na tle konfliktu polsko-krzyżackiego. Krzyżacy zostali przedstawieni w bardzo złym świetle. Utwór kończy batalistyczna scena bitwy pod Grunwaldem.

„Myszeis” Ignacy Krasicki (oświecenie). Ten poemat heroikomiczny związany jest z legendą o królu Popielu.

„Wesele” Stanisław Wyspiański (Młoda Polska). W II akcie jedną z osób dramatu jest rycerz – Zawisza Czarny – symbol męstwa, honoru, potęgi. Ukazał się on Poecie uświadamiając mu bezużyteczność jego postawy dekadenckiej i konieczność nawoływania do czynu zbrojnego.

„Imię róży” Umberto Eco (XXw.). Historyczna powieść kryminalna, której akcja toczy się w XIV wieku w opactwie benedyktynów w północnych Włoszech.
+ film „Imię róży” reż. Jean Jacques Annaud

„Wybraniec” Tomasz Mann (XXw.). Powieść oparta na średniowiecznym poemacie epickim, którego bohaterem jest fikcyjny papież Grzegorz.

„Katedra Marii Panny w Paryżu” Victor Hugo (romantyzm). Powieść oparta na romansie sentymentalnym. Akcje toczy się w średniowiecznym Paryżu. Głównym wątkiem jest miłość trzech mężczyzn do cyganki Esmeraldy: archidiakona katedry, kapitana łuczników ( miłość odwzajemniona) oraz Quasimoda garbatego dzwonnika. Najdramatyczniejsze sceny rozgrywają się w katedrze Notre Dame.

Film „Joanna d’Arc” Luc Besson (XXw.). Opowieść o bohaterce narodowej Francji, która w 1429roku wywołała powstanie przeciw królowi angielskiemu zgłaszającemu pretensje do tronu francuskiego.

„Święty Szymon Słupnik” Stanisław Grochowiak (XXw.). Życie Szymona na słupie skontrastowane jest z innymi cierpieniami ludzkimi: gwałconej dziewczyny, spalonego ciała, odrąbanych kończyn, przez co postawa Szymona traci na znaczeniu.

Ewa Demarczyk, Czesław Niemen – interpretacje wokalne fragmentów Kroniki Galla Anonima.

„Nowa Heloiza” Jan Jakub Rousseau (oświecenie). Utwór nawiązuje do autentycznej średniowiecznej historii miłosnej o uczuciu nauczyciela (Abelarda) i nieletniej uczennicy (Heloizy).

„Wywiad” Miron Białoszewski (XXw.). Utwór jest aluzją do średniowiecznej „Rozmowy Mistrza Polikarpa ze Śmiercią”. Jest to również dialog, w którym uczestniczą Mistrz Miron i Pani Gość (śmierć).