Sofiści

Sofiści – V wiek p.n.e. – (Nauczyciele przygotowujący uczniów do życia publicznego poprzez nauczanie dialektyki, retoryki, polityki, filozofii, etyki – cnota jako biegłość, polityk jako biegły retor). Nauczycieli, którzy oferowali bardziej sformalizowaną edukację młodym ludziom pragnącym rozwijać umiejętność publicznego przemawiania i argumentowania, z powodu ich talentów oratorskich i umiejętności posługiwania się przekonywającymi argumentami podczas filozoficznych debat, nazywano sofistami, czyli "mądrymi". Wielu tradycyjnie myślących ludzi nienawidziło sofistów, a nawet obawiało się ich, ponieważ zagrażali ich politycznym wpływom. Szukali oni uczniów skłonnych do płacenia wygórowanych sum, jakich sofiści żądali za swoje nauki. Bogata młodzież gromadziła się na olśniewających pokazach, podczas których ci wędrowni nauczyciele demonstrowali swoje umiejętności przekonującego przemawiania, które, jak sami twierdzili, byli w stanie przekazać swoim uczniom. Sofiści oferowali właśnie to, czego każdy ambitny młody człowiek chciał się nauczyć, ponieważ najcenniejszą umiejętnością w demokratycznych Atenach była sztuka przekonywania współobywateli w debatach na zgromadzeniu, w radzie lub w sądzie. Dla tych, którzy nie chcieli bądź nie potrafili opanować nowej retorycznej umiejętności, sofiści za słoną zapłatą układali mowy, które kupujący następnie wygłaszali jako swoje własne. W kulturze ustnej, jaką była kultura starożytnej Grecji, przykładano ogromną wagę do umiejętności przekonywania, co sprawiło, że sofiści zaczęli wydawać się wielu ludziom niebezpiecznymi postaciami - ich działalność przyczyniała się do zwiększenia znaczenia retoryki i stanowiła potencjalne zagrożenie dla politycznych i społecznych tradycji. Byli to wędrowni nauczyciele niemający własnej szkoły filozoficznej. Rola sofistów w życiu duchowym Grecji była doniosła. Badaniom naukowym nadali oni kierunek humanistyczny. Poprzednio filozofia badała przede wszystkim przyrodę, sofiści położyli nacisk na człowieka i społeczeństwo. Metody badań oparli na empiryzmie, a nie jak poprzednio na dedukcji. Mieli również inny niż poprzedni filozofowie pogląd na naturę poznania. Uważali, że wiedza może spełnić tylko minimalne wymagania, gdyż umysł ludzki nie może ogarnąć absolutu. Jako pierwsi opracowali metody wychowania polegające na bezpośrednim kontakcie z młodzieżą. Analizowali czynniki wychowania: zadatki wrodzone, środowisko, ćwiczenie, uczenie się, własna aktywność jednostki. Przeciwstawianie natury i umowy– natura jako prawo silniejszego – powrót do panowania siły.
Przedstawiciele:
• Gorgiasz z Leontinoj (ok. 483 – ok. 375 p.n.e.) – teoretyk wymowy, prekursor teorii sztuki. W 427 p.n.e. został wysłany z poselstwem do Aten (w czasie wojny Syrakuz z Leontinoj, aby prosić o pomoc militarną). Tam też się osiedlił i prowadził nauczanie jako świetny mówca. Uważał, że Nie ma nic. Gdyby nawet coś było, to byłoby to niepoznawalne. Ale, gdyby nawet było poznawalne, to i tak wiedzy o tym nie udałoby się przekazać. Dyskurs był dla niego jedynie środkiem służącym do wpływania na ludzi i ich namiętności, pozwalający osiągnąć zamierzony cel. Estetyka (teoria sztuki) uważana za teorię poezji (jako jedynej z muzyką nie-rzemieślnieczej sztuki). Poezja nie wytwarza przedmiotów realnych, lecz tylko ich słowne podobieństwa (naśladownictwo), w umysłach słuchaczy wzbudza, jakby jakimś czarem, iluzję; wywołuje w słuchaczach gwałtowną reakcję, wyładowuje ich uczucia – oczyszczenie. Kolejne etapy myśli Gorgiasza:
o okres filozofii przyrody, kiedy to Gorgiasz zajmował się w szczególności problem postrzegania. Informacje te pochodzą od Platona i Teofrasta.
o okres fascynacji koncepcjami eleatów, a zwłaszcza dialektyki Zenona z Elei. Z tego okresu pochodzi bardzo ważne dzieło sofisty pod tytułem "O niebycie albo o naturze", co jest odwróceniem tytułu dzieła Melissosa. Tym samym rozpoczyna się postrzeganie Gorgiasza jako nihilisty, co w przyszłości zaowocuje znaczącym wpływem na sceptyków.
o ostatni okres to zwrot ku retoryce (od mniej więcej roku 400 p.n.e). Właśnie takiego sofistę poznał Platon, a następnie opisał go w swym dialogu. Powstają najlepiej znane mowy sofisty - Obrona Palamedesa i Pochwała Heleny.
• Protagoras z Abdery (ok. 480 - 410 p.n.e.) – jeden z najsłynniejszych sofistów. Głosił relatywizm poznawczy – „Człowiek jest miarą wszechrzeczy”, to znaczy, że nie ma żadnej rzeczywistości samej w sobie, a wszystko, co istnieje, jest zawsze rzeczywistością ze względu na jakąś istotę i dla niej. Najbardziej filozoficzny umysł wśród sofistów – mniej badacz, bardziej nauczyciel, mówca, popularyzator (gramatyka, zagadnienia etyczno-społeczne oraz techniczne). „Rozprawa polemiczna o prawdzie i bycie” . Zajmował postawę nazwaną „pozytywistyczną” – chciał trzymać się faktów i unikać konstrukcji w nauce. Doświadczenie naukowe -> obserwowanie jakie zjawiska występują łącznie, ->wnioskowanie z jednego z tych zjawisk o drugim. Uważał, że wiedza może zaledwie spełnić minimalne wymagania (minimalizm poznawczy). Wszelkie poznanie jest bierne, a umysł może zawierać jedynie odbicie przedmiotów zewnętrznych, a zatem postrzeżenia są odbiciem rzeczywistości – są względna, a więc względna jest również sama rzeczywistość (sensualizm + relatywizm). „O bogach nie potrafię wiedzieć, ani że są, ani że ich nie ma; wiele bowiem rzeczy przeszkadzam.
Poglądy filozoficzne sofistów (minimalistyczna teoria poznania)
• sensualizm – główne źródło poznania prawdy to zmysły (jako istota człowieka);
• relatywizm – prawda jest inna dla każdego, nie ma prawdy powszechnej (obiektywnej);
• praktycyzm – ta prawda jest lepsza, która ma większą użyteczność praktyczną;
• konwencjonalizm – przekonanie, że niektóre prawdy obowiązują powszechnie, jest wynikiem umowy.
Poglądy społeczne
Rozważania sofistów na temat prawa doprowadziły ich do rozróżnienia prawa naturalnego (physei) i prawa stanowionego (nomoi). -> kosmopolityzm (wszyscy ludzie są sobie równi i powinni być jednakowo traktowani); -> silniejsi mają prawo panować nad słabszymi. Prawo stanowione może tyranizować ludzi, nie pozwalając im postępować zgodnie z naturą. Pochodzenie prawa stanowionego sofiści różnie tłumaczyli:
• Trazymach uważał, że prawo stanowione jest narzędziem silnych i rządzących do uciskania słabych;
• Kallikles sądził, że prawo pozytywne ustanowili słabi, aby bronić się przed silnymi. Uznawał jedynie przyrodzone prawo silnego – zasadą jest wola mocy, cnotą energia pozbawiona skrupułów, a celem władza i pełnia życia.
• Likofron dowodził natomiast, że porządek prawny jest gwarancją ochrony życia i mienia zarówno silnych jak i słabych. Państwo to wynika umowy dla zagwarantowania wzajemnego bezpieczeństwa na rzecz, którego jednostki rezygnują z części swych praw osobistych.
Sofiści uważali także moralność to w dużej części wynik umowy (thesei), która zmienia się z czasem.
Poglądy na temat religii
Sofiści uważali religię za dzieło człowieka. Różnie natomiast objaśniali jego pochodzenie:
• Kritiasz twierdził, że "strach przed bogami" został wymyślony, aby zmusić ludzi do moralnego postępowania także w ukryciu i kiedy ich czyny nie mogłyby być ukarane.
• Prodikos uważał bogów za wyraz uczuć, zwłaszcza wdzięczności.
• Diagoras uznawał, że przyczyną rozważań o "boskiej sprawiedliwości" jest niesprawiedliwość, jaka panuje w rzeczywistym świecie.
Nauka o wychowaniu
Za Protagorasem sofiści przyjmowali następujące poglądy:
• nauczanie potrzebuje przyrodzonych zdolności i ćwiczenia;
• teoretyczne nauczanie powinno iść w parze z ćwiczeniem i na odwrót;
• kształcenie dziecka powinno rozpoczynać się w jak najwcześniejszym wieku;
• wcześnie rozpoczęte kształcenie trzeba prowadzić do późnych lat. Najpierw elementarne nauki, później specjalne – muzykę, matematykę, astronomię – a następnie ekonomię i politykę. Celem ma być doskonała indywidualność, której życie będzie zgodne z prawem i moralnością;
• tylko charakter moralny jednostek, czyli eubulia – jasność myśli i stałość woli – może zapewnić szczęście zbiorowości i jednostek.