Społeczeństwo

Pojęcie społeczeństwa.

A. Jak rozumiemy pojęcie społeczeństwa?
B. Jak definiujemy pojęcie grup społecznych?
C. Jakie miejsce zajmuje człowiek w społeczeństwie?

A przecież społeczeństwa żyją i obumierają w historii, w jej płynnym jak lawa wnętrzu, nie zaś przyszpilone niczym motyle do błękitnych szat Transcendencji – tkwią gdzieś poza Dobrem i Złem. Nawet społeczeństwo polskie ... nie jest wolne od uwiązania od koła dziejów, ani od nakazu moralnych ocen [ Mikołajenko, 1993 ].

Nowe pojęcia: społeczeństwo, system społeczny, grupa społeczna, struktura społeczna, struktury pośredniczące.

Problemy szczegółowe:

- charakterystyka społeczeństwa
- zbiorowość, społeczność, grupa społeczna,
- rodzaje grup społecznych
- więź społeczna,
- jednostka w społeczeństwie.

Wprowadzenie

Nie ulega wątpliwości, że refleksja o społeczeństwie towarzyszy ludziom od dawna. Sięga ona starożytnych cywilizacji, które pozostawiły mniej lub bardziej udane ślady wyobrażeń o tym, czym jest społeczeństwo, jakie są jego zadania i sposoby organizowania. Szczególnym tego rodzaju wzorem jest myśl grecka, sięgająca co najmniej pokolenia Protagorasa, w której występuje opis społeczeństwa i zjawisk społecznych związanych z kulturą polis, czyli państw – miast, w których istniała gospodarka rolnicza, klasy społeczne, system religijny i prawodawstwo złożone z właściwego umysłowości starożytnej zamiłowania do jednomyślności i statyczności. Sądy te cechuje wiara, że społeczeństwo żyje w niezmiennym kręgu uporządkowania spraw i obyczajów, które doświadczane są tak samo nieuchronnie jak wschody słońca, pory roku, czy też inne regularności przyrody.
{ Szacki, Historia myśli socjologicznej, 1981, s. 71 )

A. Jak rozumiemy pojęcie społeczeństwa?

Podstawowym czynnikiem konstytuującym społeczeństwo jest więź społeczna. Jest to ogólne określenie dla całości stosunków społecznych i współzależności łączących jednostki ludzkie w zespoły. Zazwyczaj określa się tak ogół stosunków zapewniających zespołowi ludzi spoistość, ale można mówić na przykład o grupie ludzi walczących ze sobą. W pewnych ideologiach akcentuje się krępujący charakter więzi społecznej ( uzależnienie, związanie ), zwykle jednak zwraca się uwagę na więź społeczną jako czynnik umacniający dany zespół, w przeciwstawieniu do niespójnych, zdezintegrowanych, zatomizowanych zbiorów ludzi. Niekiedy więzią społeczną nazywa się poszczególny stosunek społeczny, przede wszystkim ten, który w danym układzie uważa się za najbardziej istotny.
Więź społeczna łączy jednostki w różne, co do wielkości i trwałości, skupienia. Niezależnie od ich pojmowania i specyficznych cech umożliwiają one swoim członkom przynależność do społeczeństwa. Człowiek jako jednostka, tkwi i funkcjonuje w społeczeństwie za pośrednictwem różnorodnych skupień zwanych zbiorowościami społecznymi. Są nimi: kręgi, grupy, zbiorowości etniczne, zbiorowości oparte na podobieństwie zachowań, zbiorowości terytorialne oraz klasy i warstwy społeczne.
Wymienione zbiorowości, na czele z rodziną jako najważniejszą grupą, zaliczane są do podstawowych składników społeczeństwa i form życia zbiorowego. Spróbujmy zatem bliżej określić czym jest społeczeństwo i jak definiują pojęcie społeczeństwa socjologowie.
We współczesnej literaturze socjologicznej i pokrewnej pojęcie * społeczeństwa * bywa różnie pojmowane. Zależnie od kontekstu najczęściej oznacza ono:

1. Rodzaj szerokiej, czy nawet najszerszej zbiorowości terytorialnej. W tym znaczeniu mówimy o społeczeństwie Polski, Europy, Świata. ( W takim znaczeniu pojęciem tym posługiwał się też Znaniecki uważając społeczeństwo za kompleks współwystępujących i krzyżujących się grup, nad którymi dominuje jedna z nich: naród, państwo, Kościół ).
2. Szerokie zbiorowości powiązane specjalnymi typami stosunków. Na przykład ekonomicznych, związany ściśle z rozwojem produkcji ( ujęcie marksistowskie ).
3. Ogół instytucji i urządzeń zapewniający jednostkom wspólne zaspokajanie potrzeb i uregulowane współżycie, tworzenie i rozwój kultury. ( Ujęcie * organizacyjne *, które zwraca uwagę na nie dominującą zbiorowość, lecz na wszystkie formy i przejawy życia w zbiorowościach zorganizowanych formalnie i nieformalnie.
4. Postać egzystencji człowieka. Wyraża się to w stwierdzeniu – człowiek może istnieć tylko w społeczeństwie dzięki przynależności do rozmaitych zbiorowości ( w tym ujęciu filozoficznym społeczeństwo występuje jako postać bytu ludzkiego.
5. Społeczeństwo bywa także pojmowane jako forma życia zbiorowego poza organizacją państwową, czyli tak, jak pojęcie to funkcjonuje w języku potocznym i publicystycznym. Definiuje się je wtedy za pomocą zachowań grupowych. ( Przykładem tego są różne hasła, oświadczenia wyrażające postawy i dążenia określonych zbiorowości jak: społeczeństwo popiera lub dezaprobuje określone decyzje rządu, pragnie pokoju, dąży do umocnienia gospodarczej i międzynarodowej pozycji swego kraju ).
Uogólniając powyższe wyjaśnienia pojmowanie społeczeństwa możemy zawęzić do trzech ujęć. Są nimi:
1. empiryczne, czyli ukazujące społeczeństwa konkretne, które realnie istnieją na określonym obszarze i szczeblu rozwoju ( państwa ),
2. modelowe, które ujmują społeczeństwo jako pewien ogólny wzór,
3. filozoficzne, które społeczeństwo traktują jako środowisko i kategorię istnienia człowieka.

Przyjmując pierwsze z tych ujęć, można powiedzieć, że społeczeństwo oznacza dopełnianie się i krzyżujące się formy życia zbiorowego, współwystępujące i mające część wspólną – członków – w ramach narodu, państwa czy konfiguracji kulturowej, które cechuje odrębność i osobliwość kulturowa, strukturalna i dziejowa.
Tak ujmowane społeczeństwo może być łączone w szersze układy ( organizacyjne o szerszym zasięgu ). Niektóre z nich obejmują prawie wszystkich ludzi globu ziemskiego. Stąd zasadne jest wyróżnienie społeczeństwa globalnego, które musi umacniać się organizacyjnie ( na przykład dla ochrony środowiska naturalnego ). W tym przypadku warto też zaznaczyć czym jest zbiorowość. Dla wielu socjologów termin * zbiorowość * nie ma ściśle określonego znaczenia. Najczęściej jednak jest ona rozumiana jako zespół ludzi ( całość, agregat ) wydzielony względnie, wyraźnie i trwale w pewnych granicach przestrzennych.
Bardziej szczegółowo rzecz ujmując należy uznać, że zbiorowość to zespół ludzi, którzy przez dłuższy czas są oddzieleni od innych ludzi na pewnym obszarze. ( Na przykład zbiorowość ludzi płynąca statkiem przez kilka dni ). Jeśli rozpatruje się taką zbiorowość z rozpatrzeniem wszystkich przejawów życia, które się z czasem w jej obrębie wytwarzają, to określa się ją mianem społeczności. Społeczność lokalna obejmuje ludzi zamieszkałych na jakimś zwarto zaludnionym obszarze ( wieś, miasto, aglomeracja ). Społeczność regionalna obejmuje ludzi z obszaru tworzącego pewien region administracyjny, czy gospodarczy, w ramach którego powstają rożne formy współdziałania. Społeczność państwowa obejmuje ludzi zamieszkałych w granicach jednego państwa, które to granice, jeśli nawet nie są trudne do przekroczenia, wyznaczają ramy działalności członków takiej społeczności. Cechą społeczeństwa państwowego jest więc terytorium; pewien obszar, który wyznacza ogólne ramy życia społecznego. Na tyle szeroki, że mieszczą się w nich niemal wszystkie sprawy i wszystkie zależności jego członków.

B. Jak definiujemy pojęcie grup społecznych?

Ze względu na zrealizowane, lub oczekiwane oddziaływania jednych ludzi na innych, ze względu na to jak odnoszą się oni do spraw jakiegoś rodzaju ( na przykład do wspólnych idei, innych osób, jakichś wydarzeń ), pomiędzy ludźmi powstają różnego rodzaju stosunki społeczne: pokrewieństwa, przyjaźni, zależności, zwierzchnictwa, współpracy, nienawiści, konkurencji, solidarności. Ze względu na określony rodzaj stosunków, ludzie ci tworzą różnego rodzaju grupy społeczne na przykład – grupę rodzinną – ze względu na stosunek pokrewieństwa; grupę przyjaźni – ze względu na stosunek przyjaźni; grupę państwową – ze względu na stosunek podporządkowania jednym drugim; spółkę – ze względu na zobowiązania do współpracy; szkołę – ze względu na stosunek nauczycieli do uczniów. Grupy wyróżnia się właśnie zwykle ze względu na stosunki, czyli * więzi społeczne *, scalające grupę; ale można też mówić o grupie ludzi walczących ze sobą, dla których więzią jest walka. Grupa społeczna, dla której więzią jest walka, oznacza rywali, opozycjonistów połączonych konfliktowymi, nawet antagonistycznymi interesami, postawami, wartościami. Niekiedy takie grupy dążą do zniszczenia przeciwnika nawet za cenę własnego dobra.
Grupy mogą być różnej wielkości: od dwóch osób tworzących małżeństwo monogamiczne do grup liczących wiele milionów członków, jak grupa państwowa, grupa narodowa, czy Kościół o światowym zasięgu. Grupy podstawowe, grupy bezpośredniego kontaktu, to takie, których członkowie znają się osobiście i stykają się między sobą, a w związku z tym bezpośrednio oddziaływują jedni na drugich. W zakres pojęcia grupy wchodzą też postawy wobec innych osób i instytucji. Postawy poszanowania prawa kształtują się przede wszystkim w grupach małych, takich jak grupa rodzinna czy grupa sąsiedzka. Natomiast wielkie grupy ludzi to takie, których członkowie nie pozostają na ogół w bezpośredniej styczności, lecz wiąże ich jednakowy stosunek do pewnych spraw ( na przykład do partii politycznych, państwa, innych narodowości, armii, zakładu pracy ).
Grupy mogą mieć charakter wspólnotowy, to znaczy opierać się na więzi wspólnotowej. Na dążeniu do bycia razem – grupa przyjaciół. Naród – łączony jest przez wspólny stosunek do dóbr kultury. Kościół jako wspólnoty zorientowany jest na wspólne osiągnięcie celów religijnych. Spółdzielnia to grupa, której członków łączy wspólny cel gospodarczy. Grupy mogą mieć też charakter spontaniczny, niesformalizowany jak na przykład narzeczeństwo, albo sformalizowany, jak na przykład małżeństwo zawarte według określonych norm prawnych czy norm religijnych.
Grupy sformalizowane jak partie, kluby itp., opierają się na statucie organizacyjnym to jest zespole norm, które określają kto ma być uznawany za członka danej grupy i kto jest upoważniony do kierowania grupą oraz do dokonywania w jej imieniu czynności dokonywane przez całą grupę.
Wymienione czynniki ( pokrewieństwo, wartości, interesy, zadania ) występują w najróżnorodniejszych kombinacjach. Na przykład wspólnota wartości może być jednocześnie wspólnotą zadaniową, a wspólnota interesu wspólnotą rodzinną. W tym przypadku im bardziej złożone i skomplikowane czynniki, tym mocniej i trwalej jest z nimi powiązana jakaś grupa.

B. Jakie miejsce zajmuje człowiek w społeczeństwie ?

Człowiek, jednostka ludzka, w toku swojego życia należy do różnego rodzaju zbiorowości. Najpierw jest członkiem rodziny, potem szkoły, a jeszcze później członkiem zakładu pracy, czy organizacji charytatywnej. Oprócz tych zbiorowości, w których uczestniczy w sposób bezpośredni, istnieją jeszcze inne, o których dowiaduje się wprost lub za pośrednictwem przeczytane lub zasłyszanej informacji.
Człowiek korzystając bezpośrednio lub pośrednio z członkostwa w grupach społecznych, rozwija się, wzbogaca swoją osobowość, przynależy przez grupę lub grupy do całego społeczeństwa. Innymi słowy jego rozwój jest oparty wyłącznie o rozwój w grupach. To grupa społeczne kształtuje jego charakter – określa jego miejsce. Przekazując doświadczenia dostarcza jednocześnie oparcia w trudnych dla jego chwilach. W momentach słabości stwarza ( daje ) poczucie bezpieczeństwa i stabilizacji. Niekiedy może być negatywnym miejscem odniesienia dla człowieka. Dzieje się tak, kiedy człowiek nie znajduje w niej poczucia stabilizacji i warunków dla harmonijnego rozwoju.
Udzielając poparcia grupa społeczna wymaga od człowieka czegoś w zamian, to znaczy współuczestnictwa w życiu zbiorowym. Polega to na dzieleniu obowiązków i ciężarów związanych z codzienną egzystencją. W ten sposób każdy człowiek, w każdej grupie, musi wykazywać się, w miarę swoich sił i możliwości, pewnymi umiejętnościami. Takimi umiejętnościami są na przykład, sprawności psychiczne ( zdolności twórcze ). Posiadając tego rodzaju ( lub jeszcze inne ) umiejętności, człowiek sprawia, że jest dla niej cennym nabytkiem, który zwiększa jej stan posiadania. W każdej grupie znajdziemy takich ludzi ( w rodzinie, szkole, w społeczności lokalnej ), którzy wnoszą wspomniany wkład innowacyjny, tworząc to, co twórcze i nowatorskie. Spotkamy też i innych ludzi, którzy wnoszą wkład organizatorski ( na przykład praca fizyczna ) i jeszcze innych, którzy do grupy ( na przykład rodziny, szkoły ) wnoszą wkład minimalny, lub żaden. Ci ostatni są poważnym obciążeniem dla pozostałych osób, hamując ich rozwój i korzystając z dorobku ich pracy. Oczywiście należy włączyć tu takie osoby, które są obciążeniem dla grupy niezależnie od własnej woli ( na przykład osoby niepełnosprawne, dzieci, osoby starsze itd. ).
Patrząc na ten problem można zauważyć, że również przez członkostwo w różnych grupach, realizowana jest przynależność człowieka do społeczeństwa ( w znaczeniu najszerszym, globalnym ), do jego kultury, wymagań, wzorów moralnych, poprzez które to społeczeństwo globalne, podobnie jak każda grupa, trwa i rozwija się.
Do wielkich grup społecznych ( makrostruktur ) takich jak państwa, narody, klasy, człowiek należy przede wszystkim przez tak zwane wielostopniowe mezostruktury pośrednie. Struktura oznacza układ, budowę, więź różnych elementów ( grup ), których jest wiele na różnych poziomach organizacji społecznej. Istnieją jeszcze małe struktury tak zwane ministruktury, której odpowiednikiem jest rodzina. W rodzinie więzi między jednostką i rodzicami mają charakter nieformalny i subiektywny ( indywidualny ), a dzieci wchodzą do szerzej rozumianego społeczeństwa poprzez wychowanie. Uczą się tam języka, są wprowadzane w obyczaje i tradycje. W ten sposób przez wychowanie człowiek jest wprowadzany w społeczność narodową: w jej historię i dziedzictwo kulturowe. Tutaj uczestnictwo jest również realizowane przez mass – media.
Poprzez mezostruktury człowiek jest związany nawet z kilkoma kulturami. W naszym przypadku mówimy o kulturze śródziemnomorskiej, europejskiej, młodzieżowej, historycznej.
Przeszłość historyczna stanowi żywą część kultury, która zaspokaja potrzeby człowieka i grupy, do której on należy. Kultura społeczeństwa, które * zapomniałoby * swojej historii, zostałaby głęboka zubożona. Przeszłość dla człowieka jest bowiem tym – co organicznie zespolone z bieżącym życiem – nadaje grupie ( jednostce ) spoistość i trwałość. Nie jest to siła wyłącznie bierna. Odwrotnie, aktywna, której wola polega na tym, że dorobek zmarłych pokoleń wyposaża grupy społeczne w instrumenty, pozwalające w sposób bezkonfliktowy, rozwiązywać trudne problemy teraźniejszości i przyszłości.

Temat: Cywilizacyjny rozwój społeczeństwa

1. Jak rozumiemy pojecie rozwoju społecznego?
2. Jak wyjaśniamy rozwój cywilizacyjny społeczeństwa?
3. Jakie skutki dla rozwoju społecznego niesie cywilizacja przemysłowa?

Cywilizacja to stan rozwoju społecznego przeciwstawny stanowi barbarzyństwa. Jest ona procesem samosterownym, podczas którego forma i funkcja razem się pojawiają i znikają. Ewoluując w dużej mierze zgodnie z wzorami pochodzącymi z przeszłości. Wyłaniający się w ten sposób ciągły porządek rzeczy jest wypadkową współzależności tkwiących w samej strukturze. Cywilizacja wytwarza w sposób samodzielny zamierzony nieustannie swój nieustanny wzorzec, który trwa tak długo, jak długo istnieje ona sama.
[ Dubois 1972, s. 272 ].

Znaczenie nowych pojęć:

Rozwój społeczny – całościowy cykl zmian jakiegoś układu, od jego powstania do zaniku, zagłady, zniszczenia. Może to oznaczać okres przejścia tych cech w jakościowo inny stan. Rozwój społeczny to także proces ukierunkowanych zmian układu jako całości, które mają charakter nieodwracalny.
Rozwój cywilizacyjny – poziom ( stan ) kultury materialnej osiągnięty przez społeczeństwo w danej epoce historycznej. Rozwój cywilizacyjny może mieć charakter rozwoju technicznego, duchowego, moralnego, obyczajowego, kulturalnego, politycznego, społecznego, gospodarczego, itd.
Tendencje rozwoju – określenie reguł, które wynikają z samej * istoty * cywilizacji, jej natury. Określa ona ruch i zmienność uwarunkowań cywilizacji w całym ich bogactwie oraz wzajemnych powiązaniach i współzależnościach.
Czynniki rozwojowe – łączne określenie głównych składników, które leżą u podstaw rozwoju cywilizacji. Takie jak te, które oddziaływują na zmiany, postęp lub regres społeczny ( na przykład przyrost ludności, kataklizmy kosmiczne, nauka, choroby ).
Uprzemysłowienie – wprowadzenie wielkoprzemysłowej techniki do gospodarki. Także proces przeważającego wzrostu przemysłu w stosunku do innych działów gospodarki ( na przykład rolnictwa ).

Wprowadzenie

Rozwój kojarzy się na ogół ze zmianą, lub ruchem, któremu podlega sama cywilizacja. Kiedy na przykład mówimy, że coś się zmienia, w pożądanym przez nas kierunku, to rozumiemy, że przechodzi do stanów, lub form bardziej złożonych, ulepszonych. Ciąg takich procesów ( zmian ), zmierzających ku stanowi bardziej doskonałemu, nazywamy postępem. Postęp jest więc szczególnym przypadkiem rozwoju, polegającym na ciągłym doskonaleniu. Rozwój zaś szczególnym przypadkiem ruchu. Ruch ( rozwój ) może być postępowy, prawidłowy, wsteczny, złożony, zmienny. Ruch wsteczny nazywamy niekiedy regresem. Rozwój regresywny to rozwój wsteczny, który może prowadzić, lub doprowadzić do uproszczenia do uproszczenia rozmaitych części cywilizacji, a nawet do jej unicestwienia.

Jak rozumiemy pojęcie rozwoju społecznego?
Cywilizacyjny rozwój społecznego oznacza pewien etap rozwoju społecznego przeciwstawiany barbarzyństwu. Sama * cywilizacja * natomiast, to stan kultury, całokształt dorobku materialnego i duchowego, wytwarzany w trakcie rozwoju. Dorobek ten jest następnie przekazywany z pokolenia na pokolenie. Proces dziejowy zaś, oznacza zmiany zachodzące w kolejnych stadiach rozwoju cywilizacji.
Istnieją różne podziały i klasyfikacja cywilizacyjnego rozwoju społeczeństwa. Współczesne cywilizacje określane są najczęściej w oparciu o poziomy rozwoju nauki, techniki i przemysłu, świadczenie usług, produkcji i ich roli w zaspokajaniu potrzeb społecznych. Mówimy wtedy o następujących trzech fazach rozwoju, którym podlegają poszczególne społeczeństwa:
1. rozwój autonomiczny ( niezależny ),
2. rozwój współzależny,
3. rozwój zależny.
Rozwój autonomiczny ( niezależny ) jest dzisiaj raczej mało spotykany. Opiera się on na całkowitej samowystarczalności jednostek w zamkniętych obszarach życia społecznego lub politycznego. Towarzyszy temu samowystarczalność ekonomiczna, którą w czystej postaci spotyka się dzisiaj jedynie w społeczeństwach plemiennych, na przykład w Afryce i Nowej Gwinei.
Rozwój współzależny opiera swoją istotę na równoprawnym charakterze stosunków gospodarczych, społecznych, politycznych, nawet kulturalnych, występujących między różnymi społecznościami państwowymi, czy regionalnymi. Ten typ stosunków ( tak zwanych podmiotowych ) jest charakterystyczny dla krajów wysoko uprzemysłowionych, na przykład w Europie Zachodniej. Opierają one swój rozwój na ekwiwalentnej ( równoważnej ) wymianie, korzystnych kontaktach politycznych oraz wszechstronnym przenikaniu ( dyfuzji ) wzorców i wartości kulturowych, istotnych dla każdej z kooperujących stron ( państw, narodów, społeczności ).
Rozwój zależny opiera się na układzie państw i krajów słabo rozwiniętych z krajami wysoko rozwiniętymi. Stosunki te występują głównie w sferze gospodarczej, rzutując inne płaszczyzny życia społecznego. W sferze politycznej rozwój taki oznacza wywieranie presji przez silniejszych na słabszych. W sferze kulturowej mówi się nawet o tak zwanym gwałcie symbolicznym. Pod pojęciem tym kryje się dezintegracja siły narodowej pod wpływem obcych stylów życia. W sferze ekologicznej taki rozwój może oznaczać przenoszenie tak zwanych brudnych przemysłów z krajów wysoko uprzemysłowionych do krajów wysoko uprzemysłowionych do krajów słabiej uprzemysłowionych.
Rozwojowi zależnemu może towarzyszyć modernizacja. To znaczy jednostronny układ przenoszenia pewnych elementów cywilizacji ze społeczeństw, w których została ona wytworzona, lub ustalona ( bez względu na genezę tych zjawisk ), do społeczeństw o niższym standardzie kultury materialnej. Funkcja tego rodzaju modernizacji polega na przekształcaniu społeczeństw tradycyjnych w społeczeństwa nowoczesne. Nowoczesne społeczeństwa określane są często mianem industrialnych lub nawet postindustrialnych. To znaczy przemysłowych, w których dokonuje się gwałtowny rozwój pod wpływem różnorodnych czynników sprawczych.

B. Jak wyjaśniamy rozwój cywilizacyjny społeczeństwa?

Współcześnie, określając możliwości rozwoju, bierze się pod uwagę różnorodne czynniki sprawcze: geograficzne, antropologiczne, ekonomiczne. W tym przypadku do podstawowych czynników, które warunkują rozwój cywilizacyjny społeczeństwa zaliczany jest:
- rozwój naukowo – techniczny,
- rozwój wielkich ideologii i religii,
- rozwój ekonomiczny ( poziom zaawansowania gospodarczego ), rozwój społeczny ( w tym ruchy reformatorskie poszczególnych społeczeństw, poszczególnych kultur narodowych ).
Warto w tym miejscu dodać, że postęp naukowo – techniczny jest czynnikiem stosunkowo * młodym * w ogólnym rozwoju cywilizacji. Człowiek bowiem przez ponad 90 procent lat swojej historii rozwijał się przy stosunkowo bardzo małym wykorzystaniu technologii, w dość bliskim kontakcie z przyrodą, w ograniczonych co do wielkości grupach społecznych, niezbyt silnie ustrukturowionych. Warunki w jakich żył i sposoby jego zachowania zmieniały się wprawdzie stale, ale jednak bardzo powoli. Dawniej innowacje przyjmowane były głównie przez wymianę pokoleń. Był więc zawsze czas na wypróbowanie tego co nowe, na przyjęcie, albo odrzucenie pewnych składników, już po ich społecznym sprawdzeniu. Rewolucja przemysłowa i w tym zakresie, obecna rewolucja postindustrialna przyniosła zmiany zasadnicze. Zburzyła dawne struktury społeczne, odizolowała człowieka od przyrody Uzależniła życie, nawet prywatne, od techniki, przeniosła je w świat zmieniający nie poprzez pokolenia, ale poprzez wycinek jednostkowego życia.

C. Jakie skutki dla rozwoju społecznego niesie cywilizacja przemysłowa?

Nauka posługując się techniką, staje się stopniowo potężnym narzędziem przekształceń naszej rzeczywistości, zagrażającym dalszemu istnieniu innych rzeczywistości cywilizacyjnych. Dostrzegali to zagrożenie ludzie już w osiemnastym wieku. Już wtedy cywilizacja przemysłowa miała swoich przeciwników, którzy obawiali się, że przemysł pozbawi ich środków do życia. Humaniści naszej epoki uważają, że tworzy ona społeczeństwo nie odpowiadające faktycznym aspiracjom człowieka. O. G. Wels pisze o tym w sposób wprost posępny * wszystko i tak zmierza donikąd *.
Pogląd ten znajduje potwierdzenie w ekologicznej degradacji ziemi, okazało się bowiem, że człowiek nie tyle wykorzystuje, co marnuje zgromadzone dobra materialne, eksploatując środowisko w sposób bezwzględny i nieodtwarzalny. Korzystając z dobrodziejstw techniki przyspiesza tempo zmian. To co dawniej przekształcało się przez wiele pokoleń, dziś zmienia się diametralnie nawet po kilku latach. Skutki tego przekształcenia są groźne.
Z jednej strony, przy wprowadzaniu bardzo częstych zmian przemysłowych, brak czasu na ich sprawdzenie, a przede wszystkim niemożliwe jest wyśledzenie ubocznych następstw, nieraz ujawniających się z dużym opóźnieniem. Z drugiej strony, w perspektywie lat, umysł, zachowanie człowieka, jego emocje są przystosowane tylko do pewnej częstotliwości zmian. Gdy jest ona technologicznie zbyt wysoka, narusza to ekosystem ( równowagę ), a wciąż nadchodzące zmiany nie mogą być racjonalne, ani emocjonalnie przyswojone. Często zmiany te nie przystają do dotychczasowych struktur społecznych ( cywilizacyjnych ), w konsekwencji niszcząc je, degradując. W ten sposób technika uzbroiła człowieka w ogromną władze nad wszechświatem, ale w obecnej fazie pozbawia go pożywki, jaką daje bezpośrednia więź z naturą. Człowiek współczesny, podobnie jak mityczny Anteusz, nie przestał był istotą ziemską i dlatego jego uległość wobec cywilizacji technicznej oddziela go od naturalnego środowiska, prowadząc do utraty tych cech, które w ogóle warunkują jego przetrwanie.

Znaczenie nowych pojęć:

Społeczeństwo: najobszerniejsza postać życia zbiorowego, w której obrębie zamyka się cała ( lub niemal cała ) działalność poszczególnych jednostek i grup. Ich wzajemne stosunki obejmują najszersze płaszczyzny psychospołecznych oddziaływań, procesów i zjawisk.

System społeczny: wzajemna całość ludzkich oddziaływań ( interakcji ) i stosunków społecznych różnych grup: większych i mniejszych, formalnych i nieformalnych, pierwotnych i wtórnych, występujących w ramach zbiorowości najszerzej zwanej społeczeństwem globalnym.

Grupa społeczna: pewna liczba osób co najmniej dwie, trzy, które są powiązane systemem stosunków uregulowanych przez instytucje. Osoby te posiadają pewne wspólne wartości, wzory, system kontroli, cele działania i oddzielone są od innych zbiorowości wyraźną zasadą odrębności.

Struktura społeczna: wzajemne relacje elementów stanowiących całość, albo też budowa, ustrój jednostek, grup współwystępujących w społeczeństwie na danym etapie rozwoju historycznego, także układ związków i zależności pomiędzy nimi.

Struktury pośredniczące: formalne i nieformalne, małe i średnie grupy społeczne, które realizują funkcje ( zadania ) polegające na pośredniczeniu miedzy jednostką a wielkimi grupami społecznymi, takimi jak klasa, naród, społeczność państwowa, społeczeństwo globalne.