Wszystko o chorobach zakaźnych.

Niemal wszystkie stworzenia żywe, od paproci i kwiatów do wielorybów wielorybów i ludzi, są podatne na choroby zakaźne-choroby wywoływane
przez zarazki. Nawet pewne rodzaje samych zarazków, jak bakterie, same mogą zostać zainfekowane przez inne zarazki*

Mówimy często, że ktoś „złapał chorobę zakaźną”. Ostre choroby zakaźne powstają na skutek zakażenia różnymi drobnoustrojami, do których zalicza się: wirusy, bakterie, pierwotniaki i grzyby chorobotwórcze. Najczęściej dzieję się to po wtargnięciu zarazka do wewnątrz organizmu, np. po zajedzeniu zakażonych pokarmów, wdychaniu powietrza zawierającego drobne kropelki wyksztuszonej przez chorego plwociny, przedostaniu się zarazków do krwi przez skaleczoną skórę. Choroby zakaźne mogą też powstawać w wyniku zmniejszenia się odporności człowieka, kiedy to bakterie dotąd nieszkodzące organizmowi-stale obecne w gardle na migdałach, w drogach oddechowych, oddechowych przewodzie pokarmowym-zaczynają go atakować.
Tymi zagadnieniami zajmuje się epidemiologia, nauka o warunkach i okolicznościach, okolicznościach, w których dochodzi do licznych zachorowań na choroby zakaźne.
Znajomość tych zależności umożliwia skuteczną obronę przed zachorowaniami,
czyli profilaktykę.
Współczesne zapobieganie chorobom za pomocą szczepień i higieny osobistej jest nieodzownym warunkiem życia zbiorowego bez epidemii chorób zakaźnych.

Choroby zakaźne mogą być:
a) Zaraźliwe, czyli udzielające się otoczeniu, jak np. grypa, tyfus brzuszny, wirusowe zapalenie wątroby i wiele innych.
b) Nie zaraźliwe, tzn. nieprzenoszące się bezpośrednio na drugich, np. tężec, zatrucie jadem kiełbasianym, malaria i inne.

Ostre choroby zakaźne różną się od innych chorób wewnętrznych tym, że:
1) Przyczyną tych chorób jest zarazek
2) Mają charakterystyczny przebieg, najczęściej z gorączką i
3) Uruchamiają mechanizmy odpornościowe prowadzące do wyzdrowienia lub na skutek niedostatecznej odporności i nieskutecznego leczenia doprowadza z koniecznością do śmierci.

Większość chorób zakaźnych podlega obowiązkowemu zgłoszeniu w stacjach sanitarno-epidemiologicznych, a niektóre z nich także przymusowej hospitalizacji.
Istnieje odwieczny rezerwuar zarazków w przyrodzie, w ziemi i w wodzie, są nosiciele wśród ludzi i dzikich zwierząt. Nie można tego zlikwidować, ani też uniknąć kontaktów ze światem drobnoustrojów i dlatego choroby stanowią stałe zagrożenie człowieka.

Co to są zarazki?

Każdy rodzaj choroby zakaźnej jest wywoływany przez inny rodzaj zarazków. W gruncie rzeczy termin „zarazek” jest nienaukowa nazwa wszystkich mikroskopijnych organizmów wywołujących choroby lub czynników infekcyjnych.
Nie wszystkie mikroskopijne formy życia, czyli mikroby, są odpowiedzialne za występowanie chorób zakaźnych. Znamy tysiące nieszkodliwych rodzajów bakterii. Niektóre są nawet „życzliwe” człowiekowi, jak na przykład Escherichia coli, bakteria żyjąca w jelitach i wspomagająca trawienie rozmaitych rodzajów pokarmu.

Co to są wirusy?

Wirusy to najmniejsze i jednocześnie najtrudniejsze do pokonania zarazki. Dostrzec je można tylko pod najsilniejszymi mikroskopami. Kiedy się nie rozmnażają, są podobne do bezwładnych drobin substancji chemicznych niż do organizmów żywych.
Wirusy to twory zbudowane z kwasu nukleinowego, zawierającego chemiczny kod determinujący procesy wzrostu i rozmnażania (tak jak DNA u ludzi), znajdującego się w wewnątrz powłoki z białka. Wirus może żyć i rozmnażać się tylko jako pasożyt, korzystający z żywej materii innej komórki. Tym tak zwanym żywicielem może być komórka bakterii, rośliny lub zwierzęcia. Podczas replikacji wirusa jego „potomstwo” rozrywa i niszczy gościnną komórkę.

Co to są bakterie?

Bakterie są wyraźnie większe od wirusów, ale pomimo to mają mikroskopijne rozmiary – 500 średniej wielkości bakterii, jedna na drugiej, zajęło by ok. jednego milimetra długości. Niektóre są podłużne, inne w kształcie przecinka.
Potrzebują do życia wilgotności i składników odżywczych, choć wiele z nich może przetrwać niekorzystne warunki, zamykając się w twardym formach przetrwalnikowych.
Bakterie żyją niemal wszędzie: w glebie, powietrzu i wodzie, a zwłaszcza w materii organicznej martwej lub rozkładającej się. Niektóre są bezpośrednimi sprawcami infekcji, gdyż atakują i niszczą komórki i tkanki. Inne, takie jak Clostridium tytani wywołująca tężec, są źródłem toksycznych produktów ubocznych, będących bezpośrednim źródłem choroby.
Zarazki zwane Rickettsia mają niektóre cechy bakterii i niektóre cechy wirusów. Powodują infekcje, takie jak pewne rodzaje tyfusu, gorączkę Q oraz gorączkę plamistą. Sądzono kiedyś, że nalezą do osobnej grupy mikrobów, ale obecnie wiadomo, że są rodzajem małych bakterii.

Jak roznoszą się infekcje?

Najbardziej zagrożeni na infekcje jesteśmy wtedy, gdy przebywamy w brudnym otoczeniu, pijemy zakażoną wodę, nie myjemy rąk regularnie i starannie, żyjemy w złych warunkach sanitarnych, nasze nieczystości są odprowadzane niezgodnie z zasadami higieny oraz kiedy wchodzimy w bliski kontakt z ludźmi już zainfekowanymi.

Najczęściej występuje infekcja kropelkowa, czyli wprowadzenie z wdychanym powietrzem kropelek śluzu wydostających się z kaszlem czy katarem z dróg oddechowych chorego. Większość rozchodzących się tą drogą infekcji, na przykład pospolite przeziębienie albo też grypa, nie jest groźna. Jednak niektóre są bardzo niebezpieczne, jak pewne rodzaje zapalenia płuc czy gruźlicy.
Pewne zarazki dostają się do organizmu z zakażonym pokarmem lub wodą. Nie szkodzi im proces trawienia, w czasie, którego pokonują wyściółkę żołądka lub jelit. Przykładem takich infekcji jest cholera, gorączka tyfusowa i czerwonka.
Infekcje przenoszone przez bezpośredni (zazwyczaj skórny) kontakt nazywamy chorobami kontaktowymi. Do zakażenia może dojść w różnych sytuacjach, od uścisku ręki do pocałunku.
Infekcje rozchodzące się podczas stosunków seksualnych nazywamy chorobami przenoszonymi drogą płciową lub chorobami wenerycznymi. Do takich chorób należy rzeżączka i syfilis, choroby pochodzenia bakteryjnego, i opryszczka narządów płciowych, choroba pochodzenia wirusowego.

Jak przebiega infekcja?

Jeśli siłom obronnym organizmu nie uda się odeprzeć ataku zarazków, wtedy rozwija się infekcja. Ogólnie biorąc, choroby zakaźne dzielimy na dwie grupy, chociaż można rozróżnić jeszcze wiele przypadków pośrednich.
Ostre infekcje zwykle zaczynają się szybko, mają jasne i charakterystyczne objawy i trwają dość krótko, kilka godzin czy dni. Dla osoby nie mającej innych kłopotów zdrowotnych ostrą infekcją jest pospolita grypa i przeziębienie.
Choroby chroniczne rozwijają się wolniej, a na wczesnym etapie nie są takie do rozpoznania. Trwają przez długi czas, nawet miesiące czy lata, zwłaszcza jak się nie rozpocznie leczenia. Gruźlica i trąd to choroby należące właśnie do takiej kategorii.
W typowym przypadku po początkowej infekcji następuje okres inkubacji choroby. Jego długość bywa różna, od kilku godzin w przypadku zwykłego przeziębienia do wielu lat w przypadku AIDS. AIDS tym czasie zarazki rozmnażają się, jednak zarażona osoba nie odczuwa żadnych dolegliwości i może nieświadomie może zarazić innych. Następnie nachodzi faza prodromalna, gwałtownego rozmnażania się mikroorganizmów. W wielu przypadkach obserwuje się dolegliwości przypominające grypę, z gorączką i poceniem się. Następni rozwijają się specyficzne symptomy. Po ustaleniu diagnozy można rozpocząć właściwe leczenie. Jeśli wszystko będzie dobrze, po tym etapie w przebiegu choroby zakaźnej następuje faza rekonwalescencji, choć zdarza się remisja i pacjent ponownie pada ofiarą zarazków.

Choroby wywołane przez bakterie wytwarzające egzotoksynę

Jadzica

Jadzica jest stanem chorobowym wywoływanym przez same jady, niezależnie od obecności zarazków. Tężec, zatrucie jadem kiełbasianym i błonica są typowymi jadzicami. Choroby te przebiegają zwykle bez wysokiej gorączki i dają charakterystyczne objawy ze strony układów nerwowego i krążenia oraz niekiedy narządów miąższowych.
Leczenie jadzicy polega na wczesnym podaniu swoistych surowic odpornościowych zobojętniających jad.

Posocznica

Posocznica, czyli potocznie zakażenie krwi, powstaje po wysianiu bakterii do krwi z pierwotnego ogniska zakażenia, np. z drobnych ropni okołozębowych, okołozębowych zakażonego pęcherzyka żółciowego, ropnych zmian w migdałkach itp. Jest ona zespołem objawów będących zmianą organizmu na krążące we krwi bakterie i ich jady.
Objawy: wysoka gorączka septyczna, tzn. rano niska a wieczorem wysoka, zwykle z dreszczami, przyspieszenie akcji serca, wyczuwalna śledziona w lewym podżebrzu, polewania stanów, zwiększona liczba krwinek białych.
Posocznicoropnica jest ciężkim stanem chorobowym powstający nie tylko w skutek rozsiewu bakterii we krwi, ale także w wyniku wtórnego ich osłabienia się w różnych zarządach, co stanowi punkt wyjścia licznych ropni. Do objawów klinicznych posocznicy dołączają się: powiększenie wątroby, śledziony, zmiany w moczu, czasem żółtaczka, uczucie duszności, dreszcze, dające ogólny obraz ciężkiej choroby.
Opisane stany są wyrazem ciężkiej choroby i wymagają energicznego leczenia szpitalnego.

Zakażenia gronkowcowe

Gronkowce są pospolitymi, wszędobylskimi bakteriami wywołującymi czyraki i inne zmiany zapalne na skórze, błonach śluzowych, a także w narządach wewnętrznych. Obok właściwości ropotwórczych gronkowce mogą produkować jady, np. enteroksynę, która-spożyta z niektórymi potrawami-daje ciężkie zatrucia. Przetwory mleczne, jak lody, kremy, sosy, zanieczyszczone gronkowcami z drobnych ropni na palcach cukierków, trzymane w cieple, zamrożone i odmrożone-co sprzyja mnożeniu zarazków i wytwarzaniu przez nie enterotoksyny-są częstą przyczyną zatruć i gwałtownych wymiotów, biegunek i osłabienia krążenia.
Odmiennym problemem klinicznym są biegunki gronkowcowe następujące po dłuższym stosowaniu antybiotyków działające na liczne rodzaje bakterii w jelitach. Zniszczenie ich zaburza równowagę biologiczną w jelitach, powoduje namnożenie gronkowców wytwarzających jady i doprowadza do powstawania biegunek trudnych do leczenia i wyczerpujących organizm.
Zakażenie gronkowcowe na skutek niewłaściwego i przesadnego stosowania antybiotyków, w tym głównie penicyliny, doprowadziły do powstania licznych szczepów opornych na leczenie, co stanowi obecnie jeden z trudniejszych problemów klinicznych.
Leczenie poważniejszych zakażeń gronkowcowych wymaga stosowania antybiotyków sprawdzonych przez laboratorium, co do skuteczności działania.

Zakażenia paciorkowcowe

Drugim, szeroko rozpowszechnionym, zarazkiem ropnym jest paciorkowce. Spośród wielu jego typów największe znaczenie dla człowieka ma grupa A. Wywołuje on ropnie, głębokie ropowice, posocznice, anginy, różę, płonicę (tzw. Szkarlatynę), zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, zapalenie wsierdzia. Biorą też udział w gorączce gośćcowej i ostrym kłębowym zapaleniu nerek. Wytwarzają różne jady: streptolizynę rozpuszczającą krwinki czerwone i ułatwiającą rozpoznanie zakażenia paciorkowcowego, hialuronidazę rozpowszechniającą zakażenie i toksynę erytrogenną wywołującą wysypkę płoniczą.

Choroby zakaźne ze zmianami umiejscowionymi w gardle

Człowiek jest stałym nosicielem w jamie nosowo-gardłowej i na migdałach bakterii znajdujących się w jego otoczeniu. Najczęściej są to paciorkowce i gronkowce. W zmniejszonej odporności organizmu lub po dodatkowym zakażeniu złośliwymi zarazkami powstaje zaczerwienienie gardła i obrzęk migdałów. Towarzyszy temu gorączka i ból przy łykaniu. Jest to angina nieżytowa, pierwsze stadium reakcji organizmu na zakażenie w gardle. Znacznie ciężej przebiegają angina mieszkowa, w której na powiększonych i zaczerwienionych migdałach pojawiają się drobne białe naloty, oraz angina zatokowata ze znacznie większymi białymi plamami nalotów, wypełniających schyłki migdałów.
Zmiany te są wywołane przez paciorkowce, rzadziej gronkowce lub inne bakterie.

Angina

Anginy zaczynają się gorączka wśród deszczów, bólami gardła, głowy, uczuciem rozbicia. Występują samoistnie lub czasem towarzyszą innej chorobie, np. błonicy lub mononukleozie. Mogą dać ropień okołomigdałkowy, bywają przyczyną odległych powikłań w postaci zapalenia mięśnia sercowego, nerek, stawów, lub wreszcie są ogniskiem wyjścia dla posocznicy i ropni przerzutowych w różnych miejscach organizmu.
W anginach gardło płuczę się płynami odkażającymi i stosuje sulfonamidy lub antybiotyki.
Znacznie rzadziej spotyka się anginę Plauta-Vincenta. Wywołują ją zespół bakterii w postaci krętków i wrzecion, znajdujących się zwykle w zaniedbanej pod względem higieny jamie ustnej. Choroba zaczyna się niewysoką gorączką i bólem gardła. Objawem rozpoznawczym jest rozległe owrzodzenie, z reguły na jednym migdałku, pokryte brudnoszarym cuchnącym nalotem. Samopoczucie chorego mimo tych zmian jest dobre.
Leczenie jest podobne jak w innych anginach.

Błonica (dyfteryt)

Błonica zabierała dawniej wiele ofiar i walka z tą groźną chorobą łączy się z historią rozwoju leczenia surowicami odpornościowymi. Wskutek planowanego uodporniania szczepionką wszystkich dzieci obecnie nie spotyka się błonicy.
U dorosłych, być może, pojedyncze przypadki zachorowań nie są właściwie rozpoznawane. Dlatego każdą anginę o rozleglejszych nalotach, zwłaszcza wychodzących poza migdałki, trzeba podejrzewać o błonicę i kierować do szpitala.

Mononukleoza zakaźna

Mononukleoza zakaźna jest chorobą pochodzenia wirusowego. Chorują na nie cieci i ludzie młodzi. Szerzy się droga kropelkową. Po kilku dniach od zakażenia występuje gorączka i ulegają powiększeniu węzły chłonne na karku, szyi, węzły pachowe i pachwinowe. Są one niebolesne. W większości przypadków pojawia się angina. Gardło jest obrzękłe, na migdałach widoczne są białe naloty, uporczywie się utrzymujące.
Mononukleoza występuje w dwóch postaciach, jako 1)angina mononuklearna i 2) gorączka gruczołowa. Gorączka utrzymuje się do 10 dni, po czym stopniowo spada. Diagnostyczne znaczenie ma badanie obrazu krwi, w której stwierdza się ponad 50% komórek jednojądrzastych. Bywa często błędnie rozpoznana i leczona jako zwykła angina.

Angina opryszczkowa

Angina opryszczkowa jest chorobą gardła wywołaną przez wirusy, od miejsca ich odkrycia nazwane Coxsackie (grupa A) Po 2-5 dniowym okresie wylęgania występuje gorączka, bóle głowy, mięśni gardła, w którym na silnie zaczerwienionej błonie śluzowej tylnej ścianie gardła, podniebienia miękkiego i łuków podniebiennych pojawiają się liczne drobne, białawe pęcherzyki, które pękają i dają powierzchowne, mało widoczne owrzodzenia trwające 3-5 dni.
Choroba mija po 10 dniach.

Angina w agranulocytozie

Agranulocytoza powstaje w wyniku toksycznego lub zakaźnego uszkodzenia szpiku kostnego, albo tez rozwinięcia nieprawidłowych procesów odpornościowych niszczących własne krwinki białe, zwłaszcza granulocyty.

Zakażenie ośrodkowego układu
Nerwowego

Choroby układu nerwowego (mózgu i rdzenia) pochodzenia zakaźnego mają zawsze ciężki przebieg kliniczny, gdyż oprócz toksycznego działania jadów bakterii występuje obrzęk, który jest nieodłączną cechą każdego procesu zapalnego. Daje on w ciasnej przestrzeni jamy czaszki groźne dla życia objawy ucisku na ważne ośrodki mózgu. Ośrodki te są szczególnie wrażliwe na urazy wahania temperatury, dopływ tlenu i jady. Praktyczne znaczenie mają 3 rodzaje zakażenia opon i mózgu: 1)pochodzenia wirusowego. 2)bakteryjnego 3)gruźliczego
Wirusowe zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych mają lżejszy przebieg i leprze rokowanie niż zapalenia pochodzenia bakteryjnego. Zapalenia mózgu są znacznie groźniejsze, odznaczają się dużą różnorodnością obrazu chorobowego, zależną od miejsca w mózgu zaatakowanego przez wirusy oraz ich złośliwości.
Największe znaczenie ma choroba Heinego-Medina czyli nagminne porażenie dziecięce. Po II wojnie światowej potężne epidemie tej choroby na całym świecie, a także u nas spowodowały śmierć i kalectwo wielu tysięcy osób. Wprowadzenie w 1959 roku szczepionki Sabina i Goprowskiego, którą obecnie szczepi się dzieci w pierwszych latach życia, doprowadziło do likwidacji tej choroby.
Wirusy wywołujące chorobę Heinego-Medina mają szczególną zdolność atakowania układu nerwowego, powodując jego porażenie. Zakażenie następuje przez przewód pokarmowy lub drogą kropelkową. Zarazek namnaża się w migdałkach, okolicznych węzłach chłonnych oraz w ścianie jelita. Jeżeli to stadium zakażenia wyzwoli wystarczający proces odpornościowy, to może dojść do wydalenia wirusa i wyzdrowienia. W innym przypadku zarazek przekracza tę barierę i po 9-12 dniach wylęgania umiejscawia się w rdzeniu kręgowym i mózgu. Odpowiada to okresom choroby: wstępnemu(1-3dni) z objawami grypo podobnymi a więc z gorączką, przeczulicą skóry, bólami głowy, krzyża gardła i stanem kataralnym dróg oddechowych, oraz drugiemu, którym po krótkotrwałym obniżeniu gorączki następuje ponowne jej podwyższenie z zajęciem opon mózgowia bez porażeń, albo też z objawami porażeń wiotkich najczęściej kończyn dolnych, dających trwałe kalectwo Zdarzają się też groźne porażenia mózgu dające zaburzenia oddychania i łykania wymagające stosowania aparatów do sztucznego oddychania. Porażenia przedłużają chorobę i stwarzają niebezpieczeństwo powikłań będących najczęstszą przyczyną śmierci.
Wiele innych wirusów może wywoływać zapalenie opon, mózgu i rdzenia. Wspólną cechą tych zakażeń jest gorączka, bóle głowy, sztywność karku, u dzieci często nudności i wymioty, niekiedy także drgawki. Zakażenie może nastąpić w różnych okolicznościach i okolicznościach różnych porach roku, ciekawym zjawiskiem jest np. wiosno-letnie zapalenie mózgu wywołane przez wirusy przenoszone przez kleszcze. Ich rezerwuarem są drobne gryzonie naszych lasów, skąd kleszcze przenoszą zakażenie na człowieka. Choroba zaczyna się wysoką gorączką, dając objawy zapalenia mózgu i rdzenia z porażeniami lub niedowładami nerwów czaszkowych, czaszkowych nawet kończyn górnych. Mimo burzliwych niekiedy objawów, rokowanie jest dobre.
Stany zapalne pochodzenia zakaźnego opon lub mózgu dość często stanowią powikłanie takich chorób dziecięcych, jak odra, nagminne zapalenie przyusznic, ospa wietrzna. Jeśli występuje sama sztywność karku, rozpoznajemy zapalenie opon.
W razie zaburzeń przytomności lub ogniskowych objawów porażeń nerwowych mamy do czynienia z zapaleniem rozlanym lub ogniskowym mózgu.
Najczęstszym zakażeniem bakteryjnym opon jest nagminne zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych wywoływane przez dwoinkę Neisseria, zwaną meningokokiem. Jest ropnym zapaleniem opon, występującym przeważnie wczesną wiosną. Źródłem zakażenia są chorzy lub nosiciele rozsiewający zarazki drogą kropelkową. Po 2-4 dniach od zakażenia występuje nagle gorączka, dreszcze, bóle głowy, wymioty, sztywność karku, przeczulica skóry i nasilająca się senność, doprowadzająca do utraty przytomności. Na 2-3 dzień pojawia się często opryszczka na wargach. Decydujące znaczenie dla rozpoznania choroby mają nakłucia lędźwiowe i badanie płynu mózgowo-rdzeniowo, które muszą być wykonane w szpitalu.
Niecodziennym zjawiskiem jest gwałtowny odczyn organizmu na posocznicę meningokokową, dający piorunująco przebiegający zespół Waterhouse-Friderichsena. Objawia się on gorączką, śródskórnymi wylewami krwi w postaci krwawych plam, śródnaczyniowym wykrzepianiem, wylewami krwi do nadnerczy, co powoduje spadek ciśnienia i niewydolność krążenia. Zespół ten przed wprowadzeniem do leczenia antybiotyków, kortykosterydów i heparyny zawsze kończył się śmiercią.
Sposób innych zarazków mogących wywołać ropne zapalenie opon spotyka się: pneumokoki, paciorkowce, gronkowce, rzadziej inne bakterie.
Zakażenie opon może być także pourazowe, przenoszenie z ucha wewnętrznego, zmienionych zatok, a także innych ognisk zakażenia.
Gruźlicze zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych zabierało dawniej wiele śmiertelnych ofiar wśród młodych ludzi, obecnie dotyka częściej starszych. Zaczyna się powolnym zarastaniem gorączki, bólami głowy, zaburzeniami snu, wśród których pojawia się sztywność karku, przeczulica skóry, światłowstręt, zmienne niedowłady w zakresie nerwów czaszkowych w postaci opadnięcia powiek, zeza, porażeń nerwu twarzowego, nierówność źrenic i innych.
Badanie płynu mózgowo-rdzenowego umożliwia wczesne rozpoznanie i właściwe leczenie. Im wcześniej się je wykona, tym większa jest szansa utrzymania chorego przy życiu.

Grypa i inne choroby zakaźne układy oddechowego

W odróżnieniu od zapalenia płuc krupowego lub oskrzelowego wszystkie pozostałe nazywamy nietypowymi zapaleniami płuc. Są to zespoły płucnych objawów klinicznych wywołanych przez różne zarazki. Do najważniejszych z nich należą: grypa i jej odmiany, mikroplazmoza, choroba ptasia i gorączka Q. Grypa jest chorobą wirusową wykazującą objawy ze strony górnych dróg oddechowych. Jest zarazem typową chorobą zakaźną, dającą okresowo klasyczne epidemie, rozprzestrzeniające się na całe kontynenty, na co współczesna profilaktyka nie miała dotąd większego wpływu. Rozróżnia się typ A,B i C wirusa grypy. Od czasu pandemii w 1957 r wirus grypy, podtyp A2 jest zarazkiem epidemii, podczas gdy inne typy A,B występują raczej w sporadycznych zachorowaniach. Epidemie pojawiają się wtedy, gdy powstają nowe odmiany wirusa, przeciw którym większa część ludności nie jest odporna.
Śmiertelność wzrasta zwykle pod koniec epidemii i w dużej mierze zależy od dodatkowych zakażeń i powikłań bakteryjnych.
Grypa szerzy się drogą kropelkową, niekiedy także przez zakażone przedmioty. Po 1-3 dniach od zakażenia zaczyna się wysoką gorączką, bólami głowy, zwłaszcza czoła, bólami mięsni i stawów. Pojawia się chrypka, suchy kaszel, gardło jest zaczerwienione, nieco bolesne. Po 3-4 dniach gorączka opada i objawy choroby mijają. W przeciętnych epidemiach śmiertelność nie przekracza 3% chorych i dotyka przeważnie ludzi starych lub obciążonych dodatkowymi chorobami.
Wirus grypy z reguły atakuje nabłonek dróg oddechowych, ale może także uszkodzić serce, narządy jamy brzusznej, nerki i ośrodkowy układ nerwowy. Stąd potoczne określenie: grypa przewody pokarmowego, zapalenie mózgu na tle grypy itp. Są to przejawy toksycznego uszkodzenia tych narządów, mogące w najcięższym przypadkach dawkować gwałtownie, kończące się śmiercią zajście.

Mikroplazmoza jest chorobą płuc wywołaną przez zarazki zajmujące pośrednie stanowisko między wirusami a bakteriami. U wielu osób zakażenie to ma przebieg bezobjawowy. U innych, narażony na dłuższy kontakt z chorym, po dwutygodniowym okresie wylęgania pojawiają się: gorączka, bóle głowy, gardła, kaszel, czasem zaburzenia żołądkowo-jelitowe.
Mimo nikłych zmian w płucach, stwierdzanych osłuchaniem i opukiwaniem klatki piersiowej, radiologicznej znajduje się wyraźnie nacieki umiejscowione zwykle jednostronnie w dole płuc. Choroba trwa 2-4 tygodnie, po czym następuje w większości przypadków wyzdrowienie.

Wśród objawów klinicznych nietypowych zapaleń płuc wywołanych przez inne zarazki istnieją małe różnice, zależnie od tego, czy przyczyną choroby są małe wirusy, czy też zarazki z pogranicza bakterii. Choroba rozwija się przeważnie 5-15 dniach od chwili zakażenia i odznacza się wieloma wspólnymi cechami, do których należą:
1) Ostro wzrastająca gorączka, trwająca 1-2 tygodnie
2) Silny, dokuczliwy ból głowy,
3) Uporczywy suchy kaszel ze skąpą, czasem krwią podbarwioną plwociną,
4) Nieznaczne zaostrzenie szmerów oddechowych w płucach,
5) Zmiany naciekowe w obrazie radiologicznym, utrzymujące się do 3 tygodni
6) Nie zmieniony obraz krwi.
Odoskrzelowe, a zwłaszcza krupowe, czyli płatowe zapalenie płuc ma znaczne ostrzej wyrażone objawy chorobowe. Zaczyna się wśród deszczów, wysokiej gorączki i narastającej duszności.
Ze względu na dołączającą się niewydolność krążenia mogą stanowić bezpośrednie zagrożenie życia.
Los chorych z objawami zakażenia narządu oddechowego w dużej mierze zależy od wieku chorego i właściwego leczenia. Wielu chorych w przekonaniu, że chodzi o przeziębienie lub grypę, leczy się środkami domowymi. W większości przypadków jest to niewystarczające i wymaga, często niestety spóźnionej, interwencji lekarskiej.

Ważniejsze choroby występujące po
spożyciu zakażonych pokarmów
lub wody.

Salmonelozy

Salmonelozy są to choroby, które-ze względu na rezerwuar zarazka rozpowszechnionego wśród ludzi oraz zwierząt domowych i dzikich-odgrywają ważną rolę w epidemiologii.
W przyrodzie istnieją bardzo liczne odmiany zarazków Salmonella, wśród których wyróżnia się 2 grupy:
1) Zakaźne dla człowieka,
2) Zakaźne dla człowieka i zwierząt

Do Salmonelli zakaźnych dla człowieka zalicza się pałeczki duru brzusznego oraz durów rzekomych A, B, C. Źródłem zakażenia są chorzy, a zwłaszcza zdrowi nosiciele, którzy przez wiele lat mogą mieć te zarazki w drogach żółciowych i wydalić je z kałem. Po zjedzeniu zakażonych pokarmów lub wody Salmonelle te przedostają się do krwi, wywołując wysoko gorączkową, ciężką chorobę.
Do Salmonelli zakaźnych dla człowieka i dla zwierząt należą: pałeczki tyfusu mysiego, zapalenie jelit i biegunki zwierząt oraz wiele innych tego rodzaju zarazków chorobotwórczych dla bydła, świń i ptactwa. Są to tzw. zatruwacze mięsa, po zjedzeniu których wraz z przetworami, takimi jak kiszki, pasztet, salceson itp. Występuje zapalenie żołądka i jelit z gorączką, wymiotami i biegunką.

Dur brzuszny

Dur albo inaczej tyfus brzuszny, dzięki szczepieniom zapobiegawczym i profilaktycznej działalności stacji sanitarno-epidemiologicznych w miejsce dawnych epidemii obecnie zdarza się sporadycznie. Źródłem zakażenia jest kał chorych lub nosicieli zanieczyszczający wodę i produkty spożywcze. Po 10-14 dniach od zakażenia występują bóle głowy, z dnia na dzień wzrasta gorączka i osłabienie. Gorączka na poziomie 39-40oC utrzymuję się 2 tygodnie, po czym opada. Na brzuchu pojawia się, ale nie u każdego chorego, drobna wysypka w postaci kilku lub więcej różnych grudek. Jest to charakterystyczna tzw. Różyczka durowa. Język jest środkiem obłożony, natomiast jego koniec i brzegi wolne od nalotu. Ciekawym objawem jest brak przyspieszenia tętna odpowiednio od wysokości gorączki. Tak, więc szybkość tętna 70-90 na minutę przy temperaturze ciała 39oC jest za mała i budzi podejrzenia o dur brzuszny. Tym objawią często towarzyszy biegunka spowodowana zmianami w postaci owrzodzeń w jelicie cienkim. Te owrzodzenia mogą być przyczyną groźnych dla życia krwotoków, lub nawet ulegać przebiciu, powodując zapalenie otrzewnej, co wymaga natychmiastowego zabiegu operacyjnego.
Dur brzuszny nie leczony trwa 4-6 tygodni i w wielu przypadkach, wśród nasilającego się zamroczenia, dawniej prowadził do śmierci. Obecnie dzięki antybiotykom (gównie Chloromycetin) choroba prawie z reguły kończy się wyzdrowieniem.
Poważnym problemem epidemiologicznym są nosiciele zarazków duru brzusznego, którzy mimo wyzdrowienia nadal wydalają te bakterie z kałem, zakażając otoczenie. Podlegają oni kontrolnym badaniom bakteriologicznym w stacjach sanitarno-epidemiologicznych i nie mogą pracować w zakładach produkcji lub ekspedycji żywności, a także w żłobkach, hotelach itp. Dury polegają obowiązkowemu leczeniu w szpitalu.

Czerwonka bakteryjna

Czerwonka bakteryjna jest chorobą „brudnych rąk”, a także zakażonych pokarmów i wody; np. muchy siadają na wydalinach chorych i przenoszą zarazki. Bakterie w postaci pałeczki wytwarzają jad działający na jelito grube, wywołując stan zapalny i owrzodzenia. Po 2-7 dniach od zakażenia pojawia się gorączka, bóle głowy, nudności, u dzieci wymioty i bóle brzucha. Wśród tych objawów występuje biegunka z domieszką śluzu i krwi. Oddawaniu stolca, w ciężkich przypadkach do kilkudziesięciu razy na dobę, towarzyszą bolesne parcia. W najcięższych przypadkach wypróżnienia mają wygląd popłuczyn mięsnych, doprowadzają do odwodnienia i zaburzeń elektrolitowych we krwi, co zawsze stanowi niebezpieczeństwo niewydolności krążenia.
Obecnie nie ma obowiązku szpitalnego leczenia czerwonki.
W pierwszych dniach choroby stosuje się dietę ścisłą, podaje sulfaguanidynę i dużo płynów do picia, aby wyrównać straty wody w wypróżnieniach. Dietę rozszerza się w zależności od poprawy wyglądu stolca.

Zatrucie jadem kiełbasianym
(botulizm)

Zatrucie powstaje po spożyciu pokarmów zawierających jad kiełbasiany. Mogą to być konserwy mięsne, rybne i jarzynowe, niedostatecznie wyjałowione, zanieczyszczony toksyną, która jest jedna z najsilniejszych trucizn komórek nerwowych. Choroba pojawia się kilka godzin lub później po zjedzeniu zakażonego pokarmu. Są to nudności, czasem wymioty, pobolewania w jamie brzusznej.
Do stałych objawów należą zaburzenia akomodacji, rozszerzenie źrenic, opadnięcie powiek, czasem zez, suchość w ustach. Klinicznie wyraża się gorszym widzeniem i zaburzeniami w przystosowaniu wzroku, trudnościami oddawania moczu i stolca. Choroba ma przebieg bez gorączkowy i może trwać kilka tygodni. Szczególnie groźne mogą być porażenia mięśni oddechowych, co wymaga zastosowaniu sztucznego oddychania. Rozpoznanie choroby potwierdza się próbą biologiczną na zwierzętach doświadczalnych. W leczeniu, które się w szpitalu, ważną rolę spełnia surowica odpornościowa.
Gronkowce mogą być przyczyną ciężkich zaburzeń żołądka i jelit, powstałych w dwóch odmiennych okolicznościach:
1) Po zjedzeniu zakażonych lodów, kremów lub śmietany oraz
2) Po długotrwałym podawaniu antybiotyków niszczących prawidłową florę bakteryjną jelit. Następują wówczas wymioty, biegunka, czasem kurcze łydek, spadek ciśnienia krwi i skłonność do zapaści. W leczeniu stosuje się dietę, wlewy kroplowe nawadniające i często antybiotyki.

Żółtaczki pochodzenia
zakaźnego

Wirusowe zapalenie wątroby

Wirusowe zapalenie wątroby stanowi obecnie jeden z najpoważniejszych problemów epidemiologicznych, klinicznych i społecznych. Od 1951r. podlega obowiązkowi zgłaszania i leczenia w szpitalach zakaźnych. Rozróżnia się 3 rodzaje wirusów wywołujących wirusowe zapalenie wątroby (w.z.w.):

1) Typ A wywołuje chorobę w 20-50 dni po doustnym zakażeniu ,
2) Typ B po okresie 40-200 dni od dostania się do krwi przez uszkodzoną skórę daje tzw. wszczepienie zapalenie wątroby,
3) Typ nie A nie B który stwierdza się głównie u chorych po transfuzji krwi. Te wirusy oznacza się symbolami HAAg, HBsAg i non A non BAg.

Niezależnie od typu zarazka, przebieg choroby jest podobny. Żółtaczkę poprzedza krótkotrwałą gorączka, dolegliwości żołądkowe, dość często bóle stawów, mięśni lub objawia grypopodobne. Czasem żółtaczka pojawia się beż żadnych dolegliwości wstępnych. Chorzy skarżą się na utratę apetytu, osłabienia, niekiedy świąd skóry. Wątroba ulega powiększeniu. W większości przypadków choroba trwa kilka dni i kończy się wyzdrowieniem. Zdarza się jednak-na szczęście w rzadkich przypadkach-że proces uszkodzenia komórek wątroby przebiega bardzo gwałtownie i po kilku dnach doprowadza do śpiączki wątrobowej i śmierci. Wielomiesięczne przewlekanie się choroby i przejście w chroniczne, aktywne zapalenie wątroby może spowodować marskość wątroby i trwałe inwalidztwo. Dla rozpoznania, że żółtaczka jest pochodzenia wirusowego, wykonuje się badania krwi na obecność antygenu HBs, który jest stale we krwi chorych na w.z.w typu B. Drugim ważnym badaniem rozpoznawczym jest wykazanie we krwi wysokiej aktywności enzymu aminotransferazy alaninowej (AIAT), świadczącej o rozlanym uszkodzeniu miąższu wątroby.
Ważne znaczenia epidemiologiczne ma znajomość następujących faktów. Wirus typu A jest wydalany z kałem na kilka dni przed wystąpieniem żółtaczki i ok. 2 tygodni później. Małe dzieci, które bezpośrednio zetknęły się z takim chorym, powinny w celach zapobiegawczych otrzymać-globulinę.
Wirus B zakaża wieloma drogami, najczęściej dostaje się w wprost do krwi, np. przy zastrzykach lub nakłuciach igłami niedostatecznie jałowym. Może się też przenieść podczas stosunków płciowych. Wyjątkowo także drogą doustną, podobnie jak wirus A.
Antygen HBs we krwi jest wskaźnikiem jej zakaźności. Ten wirus jest najszerzej rozpowszechniony wśród chorych na w.z.w., ale także wśród zdrowych nosicieli. Ci ostatni stanowią duże zagrożenie dla ludności. Gamma-globulina nie chroni przed zachorowaniem na w.z.w. typu B. Istnieje szczepionka-u nas w przygotowaniu, na świecie już dostępna-która zapobiega zachorowaniu na w.z.w.

Choroba Weila

Choroba Weila należy do chorób odzwierzęcych, tzw. leptospiroz. Wywołują ją bakterie w postaci krętków, tzw. leptospiroz, bytujące w szczurach i rozsiewane z ich moczem. Zakażenie następuje przez uszkodzoną skórę w różnych okolicznościach, np. w czasie kąpieli w rzekach, stawach, jeziorach, do których uchodzą ścieki z nieczystościami miast kryjących w swoich podziemiach miliony tych gryzoni.
Po kilku dniach od zakażenia występuje nagła gorączka, dreszcze, bóle głowy, mięśni, szczególnie łydek, wątroba się powiększa, występuje żółtaczka, zmiany w moczu wskazujące na uszkodzenie nerek. Choroba trwa kilka tygodni i w najcięższych przypadkach, mimo energicznego leczenia antybiotykami, może prowadzić do śmierci.
Inne leptospirozy, których źródłem zakażenia są psy, świnie, owce, myszy polne, przebiegają lżej, bez żółtaczki, z gorączką, bólami głowy, różnych grup mięśni i podrażnieniem opon mózgowia. Rozpoznanie tych zakażeń beż badań serologicznych krwi jest niemożliwe.

Ważniejsze choroby
odzwierzęce

Choroby występujące u zwierząt nazywamy zoonozami, natomiast te, które mogą być przenoszone na ludzi antropozoonozami. W celu zwalczania ich ściśle współpracują ze sobą służba weterynaryjna i stacje sanitarno-epidemiologiczne. Konieczność jest również znajomość podstawowych objawów i sposobów przenoszenia tych chorób.

Bruceloza

Bruceloza znana jest w krajach śródziemnomorskich jako gorączka maltańska, a źródłem zakażenia są chore kozy i owce. U nas występuje jako choroba Banga, a zakażenie przychodzi od bydła. Świnie mogą także rozsiewać zarazki brucelozy.
Do zakażenia dochodzi najczęściej podczas pomocy ręcznej w czasie rodzenia krów. Picie nie gotowanego mleka jest znacznie rzadszą okazją do zachorowania. Bruceloza jest więc przede wszystkim chorobą pracowników weterynaryjnych i rolników. Występuje w dwóch postaciach klinicznych: ostrej i przewlekłej. Po kilkutygodniowym okresie wylęgania postać ostra zaczyna się gorączką, osłabieniem, bólami stawów i mięśni, potami w nocy. Wątroba i węzły chłonne ulegają powiększeniu. Gorączka jest wahająca, ma przebieg falisty, tzn. okresami obniża się, to znów wzrasta.
Stan przewlekły objawia się dolegliwościami kręgosłupa i stawów krzyżowo-biodrowych.
W ustaleniu rozpoznania pomocny jest wywiad przeprowadzony z pacjentem, decydują zaś badania serologiczne

Tularemia

Ta niezwykła nazwa pochodzi od miejscowości Tulare w Kalifornii, gdzie po raz pierwszy opisano chorobę. Zarazki z kałem wydalają gryzonie, głównie zające. Zakażenie może nastąpić przez drogi oddechowe, przewód pokarmowy lub uszkodzoną skórę i zależnie od tego choroba przybiera postać kliniczną: płucno-kataralną, żołądkowo-jelitową, durowo-wysypkową lub skórno-węzłową. Po kilku dniach od zakażenia pojawiają się: gorączka, bóle głowy, poty, bezsenność. Gorączka utrzymuje się do 10 dni. Niekiedy przedłuża się na skutek dołączającego się ropienia węzłów chłonnych. Ze względu na różnorodność objawów rozpoznanie jest trudne, dlatego konieczne są badania serologiczne krwi.

Listerioza

Listerioza jest chorobą zwierząt dzikich i domowych. Ważne znaczenie w epidemiologii mają nosiciele zarazków wśród zwierząt nie wykazujących objawów chorobowych. Zakażenie może nastąpić przez kontakt bezpośredni, drogi oddechowe lub przewód pokarmowy. W wyniku tego powstają zmiany w różnych narządach, w tym także na oponach mózgowia lub zmiany miejscowe w węzłach chłonnych, oku, gardle w postaci anginy. W przypadku zakażenia kobiety w ciąży zakażenie może przejść na płód, powodując jego niedorozwój, a nawet obumarcie.
Ustalenie rozpoznania jest możliwe za pomocą badań laboratoryjnych.

Wąglik

Rezerwuarem zarazka wąglika jest gleba, w której zarodniki tych zarazków mogą przetrwać wiele lat. Wrażliwie na zakażenie są zwierzęta parzystokopytne, głównie owce i bydło. Od nich może się zarazić się człowiek w różnych okolicznościach gospodarki domowej. Zależnie od miejsca wtargnięcia zarazka choroba występuje jako :1)wąglik skórny, tzw. czarna krosta, 2)wąglik płucny oraz 3)wąglik jelitowy.
W miejscu skaleczenia np. podczas krajania zakażonego mięsa, po 3-4 dniach powstaje czerwona plama, która zmienia się w brunatny pęcherz, w końcu czarny strup otoczony kilkoma mniejszymi pęcherzykami. Towarzyszy temu niewysoka gorączka. Krosta jest niebolesna. Choroba trwa ok. 3 tygodni.
Wąglik płucny w postaci zapalenia płuc i jelitowy z objawami biegunki są ciężkimi śmiertelnymi chorobami.

Różyca

Różyca jest chorobą trzody chlewnej, a także ryb, od których zakażenie powstaje w miejscu uszkodzonej skóry. Po 1-5 dniach od zakażenia, powstaje swędzące sinawoczerwone nacieczenie zapalne. Sąsiadujące węzły chłonne są powiększone. Po ok. 10 dniach zmiany te znikają.

Nosacizna

Nosacizna należy do najcięższych chorób zwierząt jednokopytnych, jednokopytnych, więc koni oraz kotowatych zwierząt domowych i dzikich. Zarazek dostawszy się do organizmu drogą kropelkową powoduje na błonie śluzowej nosa i górnych dróg oddechowych ropiejące i wrzodziejące nacieki. Podobne zmiany powstają na skórze i mięśniach. Przed wprowadzeniem do leczenia antybiotyków nosacizna zebrała wiele śmiertelnych ofiar. Obecnie nie spotyka się jej u ludzi.

Gorączka Q

Gorączka typu Q występuje o owiec, kóz i krów. Zarazek rodzaju Rickettsia może nawet w stanie wysuszenia przetrwać do 6 miesięcy. Stąd jego znaczna zaraźliwość. Zakażenie następuje przez wdychanie płynu ze skór i sierści zanieczyszczonej wydalinami zwierząt. Po ok. 3 tygodniach od zakażenia razem z gorączką pojawia się kaszel, bóle głowy i mięśni. W badaniu radiologicznym stwierdza się zmiany naciekowe zapalenie w płucach, cofające się w ciągu 3-5 tygodni.

Choroba ptasia

Dawniej znana jako papuzica, ponieważ zakażano się nią od papug. Okazało się jednak, że chorować i rozsiewać zarazki na ludzi mogą także inne ptaki, stąd szerszą nazwą jest choroba ptasia. Zarazki należą do dużych wirusów, które wydalane z kalem, pyłem piór zanieczyszczają wdychane powietrze. Po 7-14 dniach pojawia się gorączka, bule mięśni, czoła, poty, suchy kaszel ze skąpą plwociną podbarwioną krwią. W badaniu radiologicznym widoczne są zmiany naciekowe płuc.
Zarazek choroby ptasiej, podobnie jak i gorączki Q, atakuje przede wszystkim płuca, w których zmiany zalicza się do tzw. nietypowych zapaleń płuc. Najczęściej chorują prawnicy zakładów drobiarskich i hodowcy drobiu. Są to poważne choroby wymagające leczenia szpitalnego.

Choroba kociego pazura

Choroba kociego pazura jest chorobą wirusową, opisaną dopiero w 1950 r. Po zadrapaniu, najczęściej przez kota, dochodzi do przyrannego zakażenia, po którym w 10-20 dni występuje gorączka i powiększenie węzłów chłonnych. Choroba kończy się zawsze wyleczeniem.

Pryszczyca

Bardzo zaraźliwa choroba „pyska i racic” bydła rogatego na szczęście nie przenosi się łatwo na człowieka. Po dłuższym jednak stykaniu się lub piciu zakażonego mleka może po kilku dniach wystąpić gorączka i charakterystyczne dla tej choroby drobne białawe pęcherzyki w jamie ustnej i na wargach, pękające i dające bolesne owrzodzenia.
W ciągu 2-3 tygodni owrzodzenia te się goją. U niektórych chorych nieliczne pęcherze mogą powstać też o okolicy nadgarstków i stawów skokowych.

Rodencjoza

Rodencjoza występuje wśród zwierząt dzikich, domowych i ptaków, dość często kur, przenosząc się często na ludzi. Zarazki wydalane z moczem i kałem mogą wtargnąć do organizmu przez przewód pokarmowy, drogi oddechowe lub skaleczenie. Wywołują one zapalenie węzłów chłonnych w jamie brzusznej, stąd bóle brzucha, nudności, wymioty, gorączka, powiększenie wątroby śledziony. Objawy te przypominają zapalenie wyrostka robaczkowego i bywają powodem pomyłek diagnostycznych. Wymaga to wnikliwego badania zarówno internisty, jak i chirurga oraz badań laboratoryjnych.

Wścieklizna (wodowstręt)

Wirus wścieklizny atakuje wszystkie zwierzęta ciepłokrwiste, a także człowieka. Wywołuje ostre zapalenie mózgu kończące się zawsze śmiercią. Stanowi problem epidemiczny, a przede wszystkim profilaktyczny. Wprowadzone w 1949 r. obowiązkowe szczepienie psów przeciw wściekliźnie radykalnie zmniejszyło liczbę zachorowań wśród ludzi. Rezerwuarem zarazka są dzikie zwierzęta, przede wszystkim lisy. Wirusy wścieklizny są wydalane z śliną chorego zwierzęcia i zakażają przez ukąszenia lub polizanie błon śluzowych ust lub spojówek oka. Okres wylęgania może być długi, od 15 dni do kilku miesięcy. Choroba zaczyna się zmianą nastroju, przygnębieniem to znów pobudzeniem, wzrastającą gorączką, okresowymi drgawkami, skurczami krtani na widok wody lub próby jej picia. Jest to tzw. wodowstręt, charakterystyczny objaw wścieklizny. Na ustach pojawia się piana. Wzrost gorączki do 40oC i niepokój ze skłonnością ucieczki zapowiada rychłą śmierć, która następuje na 4-5 dzień choroby.
Leczenie wścieklizny jest nieskuteczne, dlatego najważniejszym problemem jest profilaktyka. Polega ona na unikaniu kontaktów z nieznanymi zwierzętami, a w przypadku pokąsanie przez nie na należytym zaopatrzeniu rany i szczepieniach. Trzeba pozwolić aby z rany wypłynęło trochę krwi, która mechanicznie usuwa zarazki i zaraz przemyć ją mydłem i szczoteczką. Należy natychmiast zasięgnąć porady lekarza, który jest odpowiedzialny za dalsze postępowanie. W wielu przypadkach popełnia się dwa zasadnicze błędy:
1. Dotyka się wolno żyjące zwierzęta, które dają się łatwo podejść i schwytać, ponieważ są chore, najczęściej na wściekliznę,
2. Zabija się psa lub kota w przypadku agresywności i pokąsania przez te zwierzęta, co uniemożliwia sprawdzenie stany ich zdrowia.
Każde wściekłe zwierzę ginie po 5 dniach, a więc jego przeżycie 5-10 dni od chwili kąsania świadczy o tym, że szczepienie nie jest potrzebne, a nawet gdy je rozpoczęto, po 5 dniach już zbędne. Natomiast w razie zabicia psa wyniku badań weterynaryjnych jego głowy są zawsze spóźnione i w każdym takim przypadku szczepienie jest konieczne.

Zakażenia przyranne

Tężec

Tężec jest jedną z najgroźniejszych chorób o dużej śmiertelności. Źródłem zakażenia są bakterie, których przetrwalniki przez wiele lat przebywają w ziemi, szczególnie nawożonej obornikiem. Stanową one odwieczne zagrożenie dla człowieka i zwierząt. Wrotami zakażenia są wszelkie skaleczenia, zaś rany kłute stanową największe niebezpieczeństwo. Okres wylęgania choroby po skaleczeniu wynosi średnio 6-21 di i im jest krótszy, tym przebieg choroby jest cięższy. Pojawia się szczękościsk, charakterystyczny grymas twarzy, nazywany „śmiechem sardonicznym”, sztywność karku, napięcie mięśni grzbietu, klatki piersiowej, powłok brzusznych i kończyn dolnych. Stałemu napięciu mięśni towarzyszą dodatkowe prężenia, które unieruchamiają klatkę piersiową, powodując duszność i sinicę. Powtarzające się i utrzymujące dłużej prężenia bywają przyczyną uduszenia. Szczególnie wysoka występuje w tężcu nowotworów po zakażeniu pępowiny.
Leczenie tężca jest trudne i kosztowna, dlatego prowadzone jest w klinikach, dokąd przywozi się chorych z całego regionu podległego nadzorowi danej Akademii Medycznej. Mimo postępu w leczeniu tężca śmiertelność sięga 30%. Z tych względów najważniejszym zadaniem jest zapobieganie. W tym celu od 1960 r. szczepi się dzieci w pierwszych 2 latach życia anatoksyną tężcową. Zatem młodzi ludzie są uodpornieni przeciw tężcowi. W stosunku to znacznej liczniejszej ludności starszej potrzebne jest w razie skaleczenia doraźne zapobieganie. Polega ono na wstrzyknięciu 3000 j. surowicy przeciwtężcowej. Gdy rana jest duża i zanieczyszczona, konieczne jest chirurgiczne jej oczyszczanie i dodatkowe zastosowanie penicyliny. Należy pamiętać, że wstrzyknięta surowica zapobiega tylko przez 10-14 dni. Jeżeli zranieniu ulega osoba wcześniej uodporniona anatoksyną, to wystarczy podać 1 ml anatoksyny jako dawkę przypominającą.

Zgorzel gazowa, obrzęk
Złośliwy

Zgorzel gazowa wywołuje grypę kilku gatunków bakterii, tzw. osełkowców, rozproszonych w ziemi. Tworzą one jady o działaniu rozpuszczającym i wywołującym martwicę tkanek. Po 1-5 dniach od chwili zranienia, wśród zmiennej gorączki, tworzy się obrzęk, szybko rozszerzających się na okoliczne tkanki. Na skutek rozpadu tkanek i tworzenia gazu skóra nad obrzękiem jest bladoszara i przy ucisku trzeszczy. Stan chorego szybko się pogarsza, tętno jest coraz słabsze i ciśnienie spada.
Ratowanie chorego wymaga olbrzymich dawek antybiotyków, niekiedy nawet amputacji chorej kończyny.

Róża

Róża jest choroba zakaźna skóry i błon śluzowych, wywołaną przez paciorkowce. Po 1-3 dniach od zakażenia pojawiają się nagłe dreszcze, gorączka, ból głowy, uczucie rozbicia. Występuje wtedy najczęściej na kończynach dolnych lub twarzy nieznacznie bolesne zaczerwienienie i obrzęk. Okolice węzły chłonne są powiększone. Zmiany te szybko się rozprzestrzeniają. W cięższych przypadkach zaczerwienienie pokrywa się z pęcherzykami wypełnionymi treścią surowiczą, lub też zmiany drążą głąbiej, dając martwicę tkanek.
Miejscem zakażenia mogą być większe skaleczenie dające różę przyranną, ale także niewidoczne drobne uszkodzenia skóry. Częstym punktem wyjścia zakażenia są owrzodzenia żylakowate na nogach. Nie jest wyjaśnione, dlaczego paciorkowce, pospolite i wszędobylskie zarazki, u pewnych kobiet dają nawet kilka razy w roku na nogach zakażenie i różę, powodując w końcu zniekształcenie zwane słoniowatością.
Od czasu wprowadzenia do leczenia sulfonamidów, a potem penicyliny, ta groźna dawniej i nierzadko śmiertelna choroba jest obecnie łatwa do opanowania.

Choroby zakaźne przenoszone
przez pasożyty

Obecnie nie spotyka się chorób zakaźnych przenoszonych przez pasożyty i można mieć nadzieję, że należą już do historii. W epidemiologii znane są jednak zaskakujące zjawiska nawrotów wygasłych-zdawałoby się-chorób, a także powstawania nowych infekcji. Tak się dzieje w czasie klęsk żywiołowych, wojen, migracji ludności, kiedy to odporność organizmu znacznie się zmniejsza, a warunki sanitarne są złe. Starsi lekarze pamiętają dramatyczne przeżycia z czasów ostatniej wojny światowej, gdy dur wysypkowy, nazwany też tyfusem plamistym, szerzył się w obozach koncentracyjnych, więzieniach, gettach, wśród biednej ludności wiejskiej, zbierając setki ofiar. Dlatego tym zakażeniom trzeba poświęcić parę uwag. Warunkiem ich powstawania jest zawszenie ludności. Wesz, ssąc krew chorego człowieka, sama się zakaża i przenosi zarazki na otoczenie. Jedną z chorób o takim mechanizmie zakażenia jest dur wysypkowy. Drobne bakterie riketsje, dostawszy się do krwi, po 9-14 dniach wywołuję wysoką gorączkę, bóle głowy, mięśni, ogólne rozbicie i upadek sił. Po 3-5 dniach na całym ciele, a także na dłoniach i stopach, pojawia się różowa drobna, plamistogrudkowa wysypka. Chory jest przytroczony, w ciężkich przypadkach nieprzytomny. Znaczone są objawy oponowe w postaci sztywność karku. Zarazek uszkadza najdrobniejsze naczynia krwionośne, dlatego chorobą dotknięte są prawie wszystkie narządy.
Dur wysypkowy trwa 10-12 dni i wtedy. Gdy nie było antybiotyków, odznaczał się wysoką śmiertelnością.
Dwie inne choroby, także przenoszone przez wszy, to:
1. Gorączka okopowa i
2. Gorączka powrotna
Od wielu lat nie występują już u nas i można liczyć, że nie powtórzą się.
Choroby pleniące się tam, gdzie jest brud i wszy, są anachronicznym i żenującym problemem, nie istniejącym w społeczeństwach o odpowiedniej kulturze sanitarnej i standardzie życiowym.

Grzybice narządowe

Zmiany chorobowe wywoływane przez drobnoustroje, które są grzybami wszędzie obecnymi, można podzielić na 2 podstawowe grupy:
1. Grzybice skórne i
2. Narządowe albo głębokie.
Te ostatnie mogą się umiejscowić w jamie ustnej, na szyi, w płucach, jelitach, na oponach rdzeniowo-mózgowych, a nawet wywoływać posocznicę grzybiczą.
Wzrost liczby zachorowań na grzybicę jest miedzy innym następstwem nowoczesnego leczenia. Nieumiejętne stosowanie antybiotyków, naświetlanie chorych z nowotworami, preparaty farmakologiczne niszczące komórki rakowe są czynnikami przedłużającym życie chorym, ale obniżają odporność i usposabiają do atakowania organizmu przez mało złośliwe grzyby. W warunkach zachwiania równowagi odpornościowej rozwijają się grzybice narządowe.
Rozpoznanie grzybic jest trudne, ponieważ są podobne do wielu innych chorób bakteryjnych, a także gruźlicy. Trzeba przede wszystkim pamiętać o istnieniu takich chorób wtedy, gdy choroba się przewleka, gdyż antybiotyki nie działają na grzyby.

Grzybica jamy ustnej

Grzybica jamy ustnej, nazywana również bielnicą, jest częstą dolegliwością u osób wyniszczonych. Są to pleśniawki wywołane przez najpospolitszy grzybek Candida albicanos. Znany w postaci białych drobnych nalotów występują na końcu i na bokach języka, podniebieniu i wargach.

Promienica

Na szyi można spotkać promienicę wywołaną przez bakterie promieniowce, bytujące na skórze, migdałach i uszkodzonych zębach. Po wtargnięciu przez uszkodzoną skórę lub błonę śluzową zarazek tworzy na dolnej szczęce lub niżej twardy naciek zrośnięty za skóra, mało bolesny, w którym powstają przetoki sądzące żółtawą ropę, zawierającą drobne grudki. Owe grudki pod mikroskopem uwidoczniają promieniowce.

Grzybica płuc

Narząd oddechowy jest stosunkowo czystym miejscem rozwoju grzybów. Candida albicans wywołuje zapalenie oskrzeli, lub nawet zapalenie płuc. Najczęstszym jednak grzybem powodującym chorobą płuc jest kropidlak. Kropidlak płynem lub kurzem dostaje się do dróg oddechowych, wywołuje zapalenie oskrzeli, płuc lub tzw. grzybiczaka w postaci okrągłego guza, którego usuwa się operacyjnie. Wspólnym objawem tych zmian jest zmienna gorączka, nękający kaszel i plwocina, niekiedy krwawa. Inne rodzaje grzybów znaczenie rzadziej atakują plica.

Grzybica przewodu
pokarmowego

Szczególną rolę przypisuje się długiemu podawaniu antybiotyków i urazom, np. operacyjnym. W takich okolicznościach grzyby mają warunki do rozwoju w jelitach i wywołują pobolewania brzucha, biegunki z domieszką śluzu, ropy i krwi. Podobne objawy mogą dawać także gronkowce i wówczas leczenie jest całkiem inne; dlatego znaczenie rozstrzygające ma badanie laboratoryjne kału.

Grzybica ośrodkowego układu
nerwowego

Grzybice ośrodkowego układu nerwowego są to niezwykle ciężkie zespoły chorobowe. Zakażenie przechodzi zwykle z ognisk pierwotnych w nosie, zatokach, uszach lub poprzez krew z miejsc odleglejszych od głowy. Choroba ma przebieg ze skłonnością do okresowych zaostrzeń i złagodzeń objawów. Występuje gorączka, bóle głowy, nudności, czasem wymioty, nieznaczna sztywność karku. Niekiedy pojawiają się porażenia nerwów twarzy, zmieniające jej wygląd.

Posocznica grzybicza

Do najcięższych zakażeń należy posocznica grzybicza, która częściej wikła dodatkowo posocznice bakteryjne, np. gronkowce, niż występuje samoistnie. Objawia się gorączką, rano niższą, wieczorem wysoką, która mimo stosowania różnych antybiotyków nie ustępuje. Ogólny stan chorego jest ciężki.
Leczenie grzybic opiera się nie tylko na podawaniu środków grzybobójczych, ale także na poprawi odporności przez witaminy, dietę bogatą w białko i inne. Z wyjątkiem pleśniawek w jamie ustnej, które można leczyć pędzlowaniem 5% roztworem wodnym fioletu krystalicznego (gencjany), wszystkie inne grzybice narządowe stanowią poważne zagrożenie i muszą być leczone w szpitalu.

Współczesne choroby zakaźne

AIDS

Co to jest?
Przewlekła infekcja wirusowa prowadząca do załamania się całego ogólnoustrojowego systemu obronnego. Następstwem tego są uporczywe zakażenia skóry, owrzodzenia, ropne infekcje narządów wewnętrznych oraz rozwój różnych nowotworów złośliwych. AIDS szerzy się głównie drogą kontaktów płciowych, zarówno homo-, jak i heteroseksualne. Może to być także krew nosiciela (transfuzja), strzykawki, igły za pomocą, których wprowadza się wirusa odpowiedzialnego za tą chorobę, wirusa HIV do ustroju.
Objawy i przebieg:
Po ustąpieniu ostrej infekcji przez pewien czas nie występują żadne objawy choroby. W tym czasie badania laboratoryjne są najczęściej niemiarodajne. W okresie uogólnionego powiększenia węzłów chłonnych we krwi z reguły stwierdza się zmiany wskazujące na istnienie choroby. AIDS charakteryzuje się gorączką, biegunkami, znaczną utratą wagi ciała, źle gojącymi się ranami, objawami ze strony układu nerwowego. W okresie późniejszym dochodzi do ciężkich infekcji (zapalenia płuc, gruźlicy) oraz do rozwoju nerwowego.
Leczenie i profilaktyka:
Nie ma lekarstwa na tą chorobę. Nie można jej zapobiec w postaci leków, a sposoby, takie jak prezerwatywy są czasami nieskutecznym zabezpieczeniem. Najlepszym zabezpieczeniem jest posiadanie stałego, jednego partnera, który też przestrzega tej zasady.

RÓŻYCZKA

Co to jest?
Zakaźna choroba wirusowa przebiegająca z drobnoplamistą, czerwoną wysypką, występującą głównie na tułowiu, za uszami i na twarzy . W zasadzie choroba wieku dziecięcego. U dzieci jest łagodna i najczęściej bez powikłań. U dorosłych często dochodzi do powikłań.
Objawy i przebieg:
Choroba uaktywnia się po 3 tygodniach od zakażenia. Wysypka. Obrzęk węzłów chłonnych na karku i na potylicy. Temperatura nie jest wysoka. Podobna do Odry i wysypek na leki.
Leczenie i profilaktyka:
Raz przebyta różyczka uodparnia nas na całe życie. Niebezpieczeństwo zarażenia kogoś jest największe w dzień przed wysypką do dwóch dni po jej zniknięciu. Różyczki nie wolno ignorować nawet w młodości. Należy leżeć w łóżku.

ŚWINKA

Co to jest?
Jest to ostra choroba zakaźna występująca u około połowy całej populacji dziecięcej. Choroba atakuje ślinianki, głównie śliniankę przyuszną. Jej okres wylęgania trwa od 14 –21 dni.
Objawy i przebieg:
Głównym objawem tej choroby jest wystąpienie bolesnego obrzęku ślinianki tuż przed małżowiną uszną lub pod żuchwą, początkowo po jednej stronie, wysoka gorączka, bóle przy połykaniu i przeżuwaniu pokarmów.
Leczenie i profilaktyka:
Przebycie choroby daje trwałą odporność. Choroba jest zakaźna już na trzy dni przed wystąpieniem obrzęku i aż do jego ustąpienia. W czasie gorączkowania należy leżeć w łóżku Dorośli muszą leżeć. Często występują u nich powikłania, takie jak: u około 20% mężczyzn bóle i obrzęk jąder; silne bóle głowy; wymioty. Zaleca się picie dużej ilości płynów w okresie gorączkowania. Można stosować leki przeciwbólowe oraz ciepłe i wilgotne okłady na obrzęk. Najczęściej stosuje się leczenie domowe, jednak w wypadku silnych powikłań lekarz może skierować chorego do szpitala. Najlepszym i jedynym zabezpieczeniem jest izolacja chorego. Przede wszystkim powinni uważać osoby dorosłe, które nie chorowały na świnkę.

OSPA WIETRZNA

Co to jest?
Ostra, bardzo zaraźliwa wirusowa choroba zakaźna. Prawie wszystkie dzieci w wieku od 2–do 8 lat przechodzą tą chorobę. Okres wylęgania choroby trwa od 2–do 3 tygodni.
Objawy i przebieg:
Na skórze pojawiają się czerwone plamki, które po pewnym czasie ulegają przekształceniu w małe pęcherzyki. Zmiany te występują także na owłosionej skórze, śluzówce jamy ustnej, w pochwie. Występują bóle głowy, złe samopoczucie i niewielka gorączka. Choroba trwa 2–3 tygodnie. Ostry okres choroby z tworzeniem się pęcherzyków trwa od 4–do 5 dni. Po 20 dniach od pierwszych objawów pęcherzyki znikają.
Leczenie i profilaktyka:
Przejście choroby uodparnia nas na całe życie. Najczęściej ospa u dorosłych przechodzi ciężej niż u dzieci. Jeżeli wystąpi bardzo silne swędzenie, można zastosować miksturę cynkową, a nie powinno się używać koryzonu i preparatów zawierających korykosteroidy. Zewnętrznie można stosować leki przeciwświądowe i przeciwalergiczne. Nie wolno rozdrapywać pęcherzyków i strupów. Może to doprowadzić do kolejnej infekcji i powikłań. Powinno się leżeć, jeżeli ktoś czuje się źle i ma gorączkę. Należy izolować chorego. Choroba jest zakaźna do momentu zejścia strupów.

Kiła

(choroba francuska), przewlekła (wrodzona lub nabyta) choroba weneryczna wywołana zakażeniem krętkiem bladym, głównie przez kontakt płciowy; kiła pierwotna – wrzód twardy, kiła wtórna – wysypka na skórze i błonach śluzowych, kiła późna – kilaki, i zmiany narządowe, kiła układu nerwowego (porażenie następujące, wiad. rdzenia); leczenie antybiotykami (penicylina).

Odra

Jest chorobą wirusową. Źródłem zakażenia jest inne chore dziecko, a przenoszenie infekcji odbywa się drogą kropelkową (kaszel, kichanie).
Ze względu na wykonywane szczepienia zachorowalność zmniejszyła się wielokrotnie.
Okres występowania - (tzn. stan w którym dziecko jest już zakażone, ale jeszcze nie ma objawów klinicznych) wynosi od 9-14 dni. Największa zakaźność występuje na 5 dni przed pojawieniem się wysypki oraz 4 od chwili jej ukazania się.
Objawy - występuje gorączka, zaczerwienione oczy i światłowstręt (nieżyt spojówek), katar, ból gardła i kaszel. Kaszel jest często bardzo męczący i suchy. Twarz dziecka wygląda jak po długotrwałym płaczu. Następnie pojawia się wysypka gruboplamista, zlewająca się. Pojawia się początkowo za uszami, następnie przechodzi na twarz i szyję, a potem na tułów i kończyny. Śluzówki jamy ustnej są zaczerwienione. Od chwili ukazania się wysypki (po 4-5 dniach) temperatura opada i dziecko powoli wraca do zdrowia.
W niektórych przypadkach, zwłaszcza u dzieci ze zmniejszoną odpornością, odra może mieć przebieg szczególnie ciężki (wysypka krwotoczna).
Powikłania - najczęstszym powikłaniem jest zapalnie ucha, zapalenie krtani (może przebiegać z dużą dusznością), zapalenie płuc, mięśnia sercowego oraz najgroźniejsze powikłanie - odrowe zapalenie mózgu.
Dołączenie się powikłań często manifestuje się ponownym skokiem gorączki i w takim przypadku należy niezwłocznie poprosić lekarza.

Spis treści

Choroby zakaźne
Co to są zarazki
Co to są wirusy
Co to są bakterie
Jak roznoszą się infekcje
Jak przebiega infekcja
Jadzica
Posocznica
Zakażenia gronkowcowe
Zakażenie paciorkowcowe
Angina
Błonica(dyfteryt)
Mononukleoza zakaźna
Angina opryszczkowa
Angina w agranulocytozie
Grypa i inne choroby zakaźne układu oddechowego
Salmonelozy
Dur brzuszny
Czerwonka bakteryjna
Zatrucie jadem kiełbasianym
Wirusowe zapalenie wątroby
Choroba Weila
Bruceloza
Tularemia
Listerioza
Wąglik
Różyca