Wszystko o prawie

HISTORIA PAŃSTWA I PRAWA POLSKIEGO

SPIS TREŚCI
Przedmowa
I. OKRES MONARCHII PATRYMONIALNEJ
1. Istota i początki prawa
2. Pojęcie źródeł prawa i źródeł poznania prawa
3. Ogólny charakter prawa w średniowieczu
Dominacja prawa zwyczajowego
Partykularyzm prawa
Stanowość prawa
Zagadnienie systematyki prawa
4. Najdawniejsze wiadomości o polskim prawie
Historyczne źródła poznania prawa
Dokumenty praktyki
Księgi uposażeń
Spisy prawa zwyczajowego
5. Najdawniejsze polskie prawo stanowione
Statuty
Przywileje jednostkowe
Przywileje ziemskie
6. Najdawniejsze źródła innych praw obowiązujących w Polsce
Prawo niemieckie
Prawo kanoniczne
7. Organizacja sądownictwa
Sądy państwowe
Sądy kościelne
Sądy prawa niemieckiego
Sądy dominialne
II. OKRES MONARCHII STANOWEJ I RZECZYPOSPOLITEJ SZLACHECKIEJ
1. Prawo ziemskie
Statuty Kazimierza Wielkiego
Statut warcki
Statut Łaskiego
Wydania zbiorowe konstytucji
Inne (poza statutami) akty normatywne wydawane przez władcę
Senatus consulta
Akta sejmikowe
Akty normatywne urzędów i sądów
Formula processus
Correctura iurium
Kodyfikacje prywatne
Inwentarze konstytucji
Projekty kodeksów z XVIII w.
Inne źródła poznania prawa ziemskiego
2. Prawo miejskie
Źródła podstawowe
Próby kodyfikacji prawa miejskiego
Prywatne prace nad prawem miejskim
Przywileje, wilkierze
Kopiarze
Ustawy sejmowe
Księgi miejskie
3. Prawo kościelne
Źródła ogólne
Statuty prowincjonalne
4. Prawo wiejskie
Akta
Księgi sądowe wiejskie
Akty normatywne właścicieli wsi
5. Inne źródła prawa sądowego obowiązujące w Polsce
Prawo mazowieckie
Prawo pruskie
Prawo litewskie
Prawo wołoskie, ormiańskie i żydowskie
6.Sądownictwo
Sądy centralne
Sądy szlacheckie
Sądy kościelne
Sądy miejskie
Sądy wiejskie
Sądy w czasie insurekcji kościuszkowskiej
III. OKRES ZABORÓW W CZASIE ROZKŁADU FEUDALIZMU
1. Zabór pruski
Źródła podstawowe
Organizacja sądownictwa
2. Zabór austriacki
Źródła podstawowe
Organizacja sądownictwa
3. Księstwo Warszawskie
Źródła podstawowe
Organizacja sądownictwa
4. Królestwo Polskie
Źródła podstawowe
Organizacja sądownictwa
5. Rzeczpospolita Krakowska
Źródła podstawowe
Organizacja sądownictwa
6. Zabór rosyjski
Źródła podstawowe
Organizacja sądownictwa
IV. OKRES ZABORÓW - ZIEMIE POLSKIE W FORMACJI KAPITALISTYCZNEJ
1.Zabór pruski
Źródła podstawowe
Organizacja sądownictwa
2. Zabór austriacki
Źródła podstawowe
Organizacja sądownictwa
3. Zabór rosyjski i Królestwo Polskie
Źródła podstawowe
Organizacja sądownictwa
V. OKRES DRUGIEJ RZECZYPOSPOLITEJ
1. Stan prawa sądowego po odzyskaniu niepodległości
2. Komisja Kodyfikacyjna
3. Kodyfikacja prawa karnego procesowego i materialnego
4. Kodyfikacja prawa cywilnego i postępowania cywilnego
5. Ocena unifikacji prawa sądowego
6. Prawo karne i proces karny
7. Prawo cywilne i proces cywilny
8.Prawo pracy
9. Sądownictwo
Sądy powszechne
Sądy szczególne
VI. POLSKA W OKRESIE II WOJNY ŚWIATOWEJ
1. Prawo na ziemiach polskich włączonych do Rzeszy i w Generalnym Gubernatorstwie
W okresie niemieckiego zarządu wojskowego
Na obszarach włączonych do Rzeszy
W Generalnym Gubernatorstwie
2. Sądownictwo na ziemiach polskich włączonych do Rzeszy
3. Sądownictwo w Generalnym Gubernatorstwie
4. Sądownictwo i prawo na ziemiach polskich anektowanych przez ZSRR
5. Sądownictwo Polski Podziemnej
6. Prawo stosowane w polskim podziemnym sądownictwie specjalnym
VII. OKRES POLSKI LUDOWEJ
1. Uwagi o socjalistycznym charakterze prawa
2. Podstawowe źródła prawa sądowego
Źródła prawa cywilnego
Źródła prawa karnego
3. Organizacja sądownictwa
Sądy powszechne
Sądy szczególne
Sądy społeczne
4. Orzekanie w sprawach o wykroczenia
Zalecana literatura e-podręcznikowa


I. OKRES MONARCHII PATRYMONIALNEJ
1. ISTOTA I POCZĄTKI PRAWA
W każdym państwie prawo stanowi zespół reguł postępowania (zbiór norm) ustanowionych lub usankcjonowanych przez władzę państwową, których przestrzeganie jest zapewnione za pomocą środków przymusu w celu ochrony istniejących stosunków społecznych. Prawo jest powiązane z państwem, które uznaje prawotwórczą rolę zwyczaju, precedensów, dorobku uczonych prawników, samo zaś państwo poprzez własny aparat władzy tworzy prawo i dysponuje przymusem w razie jego naruszenia. Prawo służy zatem państwu i społeczeństwu, gdyż realizuje ono swe funkcje wykorzystując normy prawne. Organizacje państwa i funkcjonowanie społeczeństwa określają przepisy prawa.
Wiadomości o początkach prawa słowiańskiego są ubogie. Do XII w. nie ma w Polsce źródeł ściśle prawnych. W pierwszych wiekach istnienia państwa polskiego historia prawa musi szukać materiału w ogólnych źródłach historiograficznych jako jedynych lub prawie jedynych. Znaczenie tych źródeł maleje w miarę przybywania źródeł ściśle prawnych; przełomowy pod tym względem jest dopiero wiek XV.
Najstarsze wiadomości o prawie polskim stosowanym w X w. przynoszą relacje kupców arabskich, prowadzących handel wśród ludów słowiańskich, lub informacje ze źródeł kronikarskich. Zawarte tam fakty są często niepewne i dotyczą przede wszystkim sfery obyczajowej, np. o poligynii (wielożeństwie), o kupnie żon, o okrutnych karach w wypadku cudzołóstwa i łamania postu (za Bolesława Chrobrego). Białą plamą w dziejach źródeł polskiego prawa są XI i XII w. i dopiero w XIII w. dostrzega się pełniejszy obraz polskiego prawa sądowego, tj. od czasu, gdy dokumenty, zwłaszcza Księga Elbląska, pozwalają na lepsze ich poznanie. Prawo polskie, które korzeniami sięgało czasów przedpaństwowych, mimo braku informacji o nim musiało istnieć i rozwijać się we wczesnym średniowieczu. Naszą wiedzę w tym zakresie częściowo wyrównuje stosowanie metody retrogresywnej i porównawczej. Pierwsza polega na wnioskowaniu wstecznym, tj. na rozumowaniu zakładającym, że jakaś instytucja prawna występująca później (np. w XIII w.) musiała istnieć i rozwijać się wcześniej (np. w XI w.). Druga (metoda porównawcza) zakłada, że rozwój prawa (zwłaszcza w społeczeństwach zbliżonych do siebie) przebiegał podobnie i na tej podstawie fakty dotyczące innych praw (np. Zakon sudnyj liudem, zabytek prawa bułgarskiego z przełomu IX/X w., dogowory, czyli traktaty zawarte w X w. przez książąt ruskich z Bizancjum, Ruska prawda to jest tzw. Krótka prawda ze schyłku XI w. i Obszerna prawda z pierwszej poł. XII w.) można wykorzystać dla historii rodzimego, polskiego prawa.
Najdawniejsze prawo polskie, tak jak i najdawniejsze prawa krajów słowiańskich, nie było jednolite i rozpadało się na oddzielne układy uwarunkowane zróżnicowaniem społeczeństwa i podziałami terytorialnymi państwa. Do XIII w. nie było w zasadzie w Polsce praw stanowych. Istniało jedno prawo polskie, tzn. że ludność polska podlegała temu samemu prawu, stworzonemu głównie przez zwyczaj. To polskie prawo zwyczajowe (ius Polonicum), stopniowo uzupełniane i reformowane przez monarchów, uwzględniało odmienną pozycję prawną jednostek w zależności od ich przynależności społecznej. Było ono zatem nie tylko nierówne, ale także niejednolite, ponieważ różniło się w poszczególnych dzielnicach. Kolonizacja miast i wsi na prawie niemieckim spowodowała napływ prawa niemieckiego (ius Theutonicum), które stworzyło podstawę prawu miejskiemu oraz, w mniejszym stopniu, prawu wiejskiemu. Prawo rodzime polskie stawało się prawem ziemskim (ius terrestre), tj. prawem szlacheckim. Tak więc już w średniowieczu prawo obowiązujące w Polsce rozpadło się na trzy podstawowe systemy stanowe: prawo ziemskie (obowiązujące w zasadzie w stosunkach między feudałami), prawo miejskie (obowiązujące w stosunkach między mieszczanami) i prawo wiejskie (obowiązujące w stosunkach między chłopami). Obok tych podstawowych systemów istniało prawo kanoniczne, regulujące głównie stosunki wewnętrzne Kościoła, a także ingerujące w niektóre sprawy osób świeckich (np. sprawy małżeńskie). Ludność obca (Żydzi, Ormianie) zachowali autonomię prawną i w stosunkach między sobą posługiwali się własnym prawem.
2. POJĘCIE ŹRÓDEŁ PRAWA I ŹRÓDEŁ POZNANIA PRAWA
W literaturze historyczno-prawnej źródła prawa (fontes iuris) mają wyjaśniać, skąd wywodzi się prawo, jakie są podstawy jego tworzenia. Pojęcie „źródła prawa” ma wiele znaczeń. W znaczeniu formalnym określa formy powstawania normy prawnej, w materialnym zaś czynniki wpływające na ukształtowanie się norm prawnych, np. wola prawodawcy. Źródłami nazywamy też same pomniki prawa, teksty prawa obowiązującego, a więc formy, w jakich była realizowana działalność prawotwórcza. Ze względu na wieloznaczność terminu, w teorii prawa sugeruje się zastąpienie go pojęciem „forma
prawa”, mówiącym - w odróżnieniu od treści prawa - o kształcie, jaki został nadany regulacji prawnej.
W historii prawa termin „źródło prawa” jest powszechnie używany w dwojakim znaczeniu: a) źródło powstania prawa (fontes iuris oriundi), inaczej źródła prawa w znaczeniu materialnym, którym jest sankcjonowany przez władzę państwową zwyczaj (prawo zwyczajowe), ustawy oraz inne akty normotwórcze władzy (prawo stanowione), traktaty międzynarodowe, zasady prawa ustalone przez prawników w ich działalności sądowej (precedensy) i naukowej (doktryna) oraz b) źródło poznania prawa (fontes iuris cognoscendi), inaczej źródło formalne, do którego należą przede wszystkim rozmaite spisy i zbiory norm prawnych, dokumenty, księgi urzędowe, kroniki itp.

3. OGÓLNY CHARAKTER PRAWA W ŚREDNIOWIECZU
DOMINACJA PRAWA ZWYCZAJOWEGO
Źródłem prawa był zwyczaj (nazywany też obyczajem), tj. powszechnie uznana, uświęcona tradycją forma zachowania się przyjęta w danej zbiorowości społecznej. Zwyczaj cieszący się powszechną aprobatą nabierał mocy niepisanych praw. Powstawało przekonanie (tzw. opinio necessitatis), że pewne zwyczaje użyteczne są niezbędne i mają powagę prawa. Zwyczaj przekształcił się w prawo zwyczajowe - wówczas organy państwa rozstrzygały sprawę na podstawie przyjętego zwyczaju w danej społeczności i obwarowały ten zwyczaj sankcją. W łonie prawa zwyczajowego najwcześniej rozwinęło się prawo karne, które było bezpośrednio związane z realizacją funkcji przymusu.
Wyodrębnia się trzy etapy przechodzenia od prawa zwyczajowego do prawa uznawanego przez państwo:
1. Powstanie prywatnych spisów prawa zwyczajowego w postaci zbiorów częściowych lub całościowych danego terytorium. Osoby prywatne spisywały normy prawne w celu lepszego ich poznania. Prace te noszą różne nazwy: zwodu, zwyczaju, zwierciadła, kodeksu itp.
2. Potwierdzenie spisanego prawa przez panującego. Zatwierdzony zwyczaj otrzymuje sankcję oficjalną, utwierdzającą jego autentyczność. Prawo potwierdza też praktyka (stosowanie go w sądach).
3. Intensywne prawodawstwo królewskie, którego celem jest nie tylko aprobata starych praw, ale i stanowienie nowych. Obok monarchy czynnikiem prawotwórczym stają się stany; istnieje tendencja objęcia normami wszystkich dziedzin życia. Tam, gdzie ukształtował się absolutyzm jako forma państwa, dominuje król i jego prawo. W polskiej specyfice ustrojowej wyraźnie dominuje jednak prawo zwyczajowe, gloryfikowane przez szlachtę konsekwentnie do końca zgodnie z zasadą: „dawne prawo - dobre prawo”.

PARTYKULARYZM PRAWA
Partykularyzm prawa, uwidoczniony szczególnie w praktyce sądowej, z licznymi lokalnymi odrębnościami jest kolejną cechą charakterystyczną prawa feudalnego. Oznacza to, że prawo zwyczajowe nie miało zasięgu powszechnego. Kształtowało się ono w obrębie określonych grup etnicznych (plemion), grup społecznych (w państwie plemiennym) i określonych terytoriów wczesnofeudalnego państwa polskiego, np. na Mazowszu, Wielkopolsce. Był to partykularyzm personalny i terytorialny. Partykularyzm personalny w dalszym rozwoju państwa feudalnego przerodził się w stanowość prawa. Partykularyzm terytorialny pogłębił się w okresie rozbicia dzielnicowego, lecz nie był zbyt silny, gdyż główne systemy (prawo wielkopolskie, małopolskie i mazowieckie) w podstawowych pojęciach i instytucjach były do siebie podobne. Dla wczesnego feudalizmu właściwa była zasada osobowości prawa, polegająca na tym, że bez względu na miejsce swego pobytu jednostka podlegała swemu prawu, tj. właściwemu dla danej osoby. Wyznanie prawa (professio iuris) stanowiło oświadczenie osoby zainteresowanej co do tego, jakim prawem się posługuje. Sędzia ustalał zatem, pod jakim prawem żyje podsądny. Zasadę osobowości prawa stosował nawet Kościół, który „żył” prawem rzymskim (ecclesia vivit lege Romana). Po zjednoczeniu państwa zasada osobowości traci na znaczeniu, ustępując miejsca zasadzie terytorialności prawa, tj. obowiązywaniem prawa w ramach danego obszaru. Niektóre grupy etniczne (Żydzi, Ormianie, Niemcy) miały jednak nadal swe własne prawa, według których żyli ich członkowie. Wyrazem likwidacji prawnego partykularyzmu były inicjatywy unifikacji lokalnych praw zwyczajowych. Czynnikiem integrującym było tzw. prawo uczone, które stanowiło podstawę studiów uniwersyteckich. Było to prawo mające w swych założeniach walor powszechny (uniwersalny), a było nim prawo rzymskie (ius commune) i prawo kanoniczne. Oba te prawa przenikały do praktyki sądowej, wypełniając luki w prawie miejscowym i pozwalając na usunięcie rozbieżności między prawami partykularnymi.
STANOWOŚĆ PRAWA
Oznacza ona, że przepisy prawa w niejednakowy sposób odnosiły się do różnych grup feudalnych społeczeństwa. Stany, jako wielkie grupy społeczne, były określone przez prawo i wyróżniały się odrębnym stanowiskiem prawnym. W ciągu wieków różnice między prawami poszczególnych stanów bywały płynne, lecz z reguły każdy stan rządził się własnymi prawami. Szlachta - prawem ziemskim, duchowieństwo - prawem kanonicznym i kościelnym, mieszczanie - prawem niemieckim, z czasem nazwanym prawem miejskim, ludność wiejska - prawem chłopskim zamiennie nazywanym prawem dworskim.
Stanowość prawa umacniał wymiar sprawiedliwości przez stanową strukturę sądownictwa.
W ramach jednego prawa stanowego mogło występować dalsze zróżnicowanie, tj. na prawo poszczególnych grup. I tak np. w prawie miejskim pojawiły się odrębne prawa cechowe (dla organizacji rzemieślniczych) czy prawa kupieckie (dla organizacji trudniących się handlem). Prawo to miało więc zarazem charakter korporacyjny.

ZAGADNIENIE SYSTEMATYKI PRAWA
Aż do czasów Oświecenia nie stosowano dzisiejszych kryteriów systematyki prawa, tak więc poszczególne gałęzie feudalnego prawa nie były wyraźnie sprecyzowane. Nie miał tu zastosowania podział Ulpiana na prawo publiczne i prywatne. Między prawem prywatnym a karnym nie było wyraźnego rozróżnienia, gdyż zarówno przestępstwa, jak i czyny naruszające prawo prywatne obejmowano jednym i tym samym pojęciem szkody (krzywdy) i dochodzono w jednakowym trybie. W dobie Odrodzenia w postulatach kodyfikacyjnych operując tradycyjną systematyką instytucji justyniańskich (personae-res-actiones) podejmowano próby systematyzacji oparte na nowych logicznych przesłankach. W prawie feudalnym nie doszło jednak nigdy do ścisłego wyodrębnienia prawa materialnego od prawa formalnego. W pomnikach prawnych normy prawa materialnego były często przemieszane z normami proceduralnymi, a gromadzony materiał zestawiano według charakteru źródeł. Michał Bobrzyński w pracy O dawnym prawie polskim, jego nauce i umiejętnym badaniu polskie prawo feudalne podzielił na dwie grupy. Jedną nazwał prawem publicznym (politycznym) stwierdzając, że na jego straży stoi władza polityczna państwa, drugą określił mianem prawa sądowego (prawa prywatnego), gdyż na jego straży stoją sądy. Ta klasyfikacja upowszechniła się w odniesieniu do feudalizmu. W naszych dalszych wywodach zarysowe skupimy się przede wszystkim na zagadnieniach zaliczonych do grupy prawa sądowego.

4. NAJDAWNIEJSZE WIADOMOŚCI O POLSKIM PRAWIE HISTORYCZNE ŹRÓDŁA POZNANIA PRAWA
Roczniki: podstawą dla nich były tzw. tablice paschalne, na których od końca X w. zaczęto notować ważniejsze wydarzenia. Wypisanie tych zapisek historycznych z tablicy tworzy dopiero właściwy rocznik, np. świętokrzyski, założony po 1122 r. i następnie uzupełniany. Do najstarszych, oprócz wymienionego, należą: kapitulny krakowski, poznański, kamieniecki i lubiński.
Żywoty świętych: do najstarszych należy żywot św. Wojciecha (997), których było kilka. Najstarszy Vita s. Adalberti został spisany około 1000 r. w Rzymie. Z XIII w. pochodzi żywot św. Stanisława (spisany około 1320 r.) oraz św. Jadwigi Śląskiej (trzebnickiej, żony Henryka I Brodatego) i św. Anny (żony Henryka II Pobożnego).
Opisy Polski i obce kroniki. Jednym z ciekawszych jest tzw. geograf bawarski z IX w. oraz opis pisarza arabskiego z XII w. Al-Bekri, który przejął wiele wiadomości o Polsce z zaginionego dzieła Żyda Ibrahima syna Jakuba, bawiącego m.in. w państwie Mieszka I. Z kronik obcych materiał do historii prawa przynosi również niemiecka kronika Thietmara - biskupa merseburskiego (+1018) - w której są wzmianki o Polsce czasów Bolesława Chrobrego. Z kronik ościennych wiadomości o Polsce zawiera też najstarsza kronika ruska tzw. Latopis Nestora z początku XII w. oraz czeska kronika Kosmasa, zestawiająca dzieje Czech do 1120 r.
Kroniki polskie. Najstarszą jest kronika tzw. Galla Anonima, napisana w latach 1113-1116, opisująca w trzech księgach dzieje Polski z przełomu XI i XII w. Poglądy prawne możnowładztwa z przełomu XII i XIII w. znalazły odbicie w kronice biskupa krakowskiego Wincentego Kadłubka z około 1223 r. Cennym źródłem poznania prawa są również kroniki - wielkopolska z około 1295 r. i Janka z Czarnkowa z XIV w. Wielką pierwszą syntezą w historiografii jest napisane w latach 1455-1480 przez Jana Długosza fundamentalne dzieło Annales seu cronicae incliti Regni Poloniae (Roczniki czyli kroniki sławnego Królestwa Polskiego).
DOKUMENTY PRAKTYKI
Dokument jest pisemnym oświadczeniem woli o treści prawnej, sporządzony w wymaganej formie. Najczęściej zachowały się w kopiach lub ekscerptach (mniejszych bądź większych fragmentach) albo regestach, tj. streszczeniach. Najstarszym zachowanym w archiwum watykańskim polskim dokumentem jest tzw. akt Dagome iudex z około 990 r. Sporo aktów prawnych pojawiło się w okresie rozbicia dzielnicowego. Dokumenty można podzielić na dwie grupy: do pierwszej zaliczamy przywileje i statuty jako źródła ściśle prawne, do drugiej zaś inne akty stwierdzające czynności prawne, jak nadania książęce, akty zatwierdzające czynności prawne osób prawnych, akty sądowe, przede wszystkim wyroki, akty prywatne (testamenty, darowizny, akty kupna sprzedaży) itp.



KSIĘGI UPOSAŻEŃ
Najstarsza z zachowanych zwana jest krótko Księgą Henrykowską (Liber fundationis claustri sancte Marie Virginis in Henrichow). Ta niewielka pergaminowa książeczka (16,6 x 25,6 cm) licząca 100 stron jest przechowywana w Archiwum Archidiecezjalnym we Wrocławiu. Jej treścią jest opis dziejów założenia i uposażenia klasztoru w Henrykowie, sporządzony w 1270 r. przez opata Piotra (księga I) i uzupełniony w 1310 r. przez nie znanego nam bliżej brata konwentu cystersów. Celem księgi było przygotowanie najskuteczniejszej obrony praw klasztoru do posiadanych dóbr ziemskich. W tekście przedstawiono okoliczności, w jakich klasztor otrzymał darowizny i nadania ziemi oraz dokonywał transakcji kupna-sprzedaży czy zamiany. Do tekstu wciągnięto liczne akty prawne. Inne późniejsze, mniej znane księgi uposażeń, to księga uposażeń biskupstwa wrocławskiego spisana w postaci regestów na początku XIV w. oraz księga uposażeń diecezji krakowskiej z połowy XV w. Ta ostatnia to prywatna praca Jana Długosza, sporządzona na potrzeby Kościoła, niestety nie zachowała się do dziś w całości. Klasztory notując, w jaki sposób doszły do posiadanych majątków, ułatwiały w ten sposób ewentualną obronę swych praw.
SPISY PRAWA ZWYCZAJOWEGO
Najstarszy spis polskiego prawa zwyczajowego nazywa się Księgą Elbląską, Najstarszym Zwodem lub Kodeksem Neumanna, gdyż egzemplarz został odnaleziony w połowie XIX w. w bibliotece elbląskiej przez Ferdynanda Neumanna. Pierwszy wydawca Antoni Zygmunt Helcel nazwał go Księgą prawa zwyczajowego polskiego z XIII w. We współczesnej literaturze najczęściej używa się określenia Najstarszy Zwód Prawa Polskiego (NZPP). Oryginalny tekst po II wojnie światowej nie jest wykazywany w zbiorach polskich. Prawdopodobnie autorem księgi był mnich cysterski, Niemiec, który w drugiej połowie XIII w. dokonał dla Krzyżaków spisu prawa zwyczajowego ludności polskiej z ziemi chełmińskiej, znajdującej się we władaniu Zakonu. Spisane w języku staroniemieckim polskie prawo ułożone zostało w swoistym, logicznym porządku. Tekst, liczący tylko 29 nie numerowanych ustępów, poprzedza wierszowany wstęp. Dominują w nim przepisy dotyczące procedury sądowej i prawa karnego, nieliczne są przepisy z zakresu prawa cywilnego (dotyczące spadkobrania). Tekst nie objął całości polskiego prawa i urywa się nagle pośrodku zdania. Swym charakterem jest podobny do Leges barbarorum.
Zwyczaje ziemi łęczyckiej (Constitutiones Lancicienses). Jest to jedyny zabytek mający charakter spisu prawa zwyczajowego, który został spisany przez nieznanego Polaka. Przypuszcza się, że powstał on w końcu XIV w. i wraz z dołączonymi po 1419 r. orzeczeniami sądowymi i laudami sejmikowymi tworzył część składową tzw. zwodu praw łęczyckich. Spis prawa zwyczajowego ziemi łęczyckiej, który w XV w. rozrósł się w większą kompilację, wiązał się z utrzymywaniem przez tę dzielnicę stosunkowo długo odrębności, gdyż nie stosowano tam statutów Kazimierza Wielkiego.
Artykuły sądowe. Taką nazwę nosi spis prawa zwyczajowego z początku XVI w. noszący nagłówek: Poczynają się niektóre artykuły z rozmaitych statutów zebrane, sędziom potrzebne. Tytuł, późniejszy od zabytku, błędnie określa jego charakter, gdyż nie jest on żadną kompilacją przepisów, lecz spisem prawa zwyczajowego.
Spis prawa zwyczajowego ziemi krakowskiej ogłoszono w zbiorze Jana Łaskiego (1506) pt. Consuetudines terrae Cracoviensis. Jedynie ten spis prawa zwyczajowego uzyskał sankcje ze strony króla Aleksandra Jagiellończyka. Rzeczpospolita szlachecka do końca swego istnienia w dużej mierze opierała się w zakresie prawa sądowego na prawie zwyczajowym, gdyż ustawodawcza działalność przejawiała się głównie w kwestiach ustrojowych i w zasadzie fragmentarycznie regulowała kwestie z prawa sądowego. Dlatego też spis prawa zwyczajowego ziemi krakowskiej rozesłano do wszystkich ziem z zaleceniem, aby i inne województwa (poza krakowskim) spisały swoje zwyczaje -w tym celu rozesłane egzemplarze zawierały 12 czystych kart na spisanie tych zwyczajów - i przedłożyły je do sankcji królewskiej. Zabiegi o spisanie prawa zwyczajowego nie przyniosły jednak oczekiwanych rezultatów.

5. NAJDAWNIEJSZE POLSKIE PRAWO STANOWIONE
Działalność ustawodawcza do XIV w. była słaba. Rozwijała się ona obok prawa zwyczajowego w formie statutów (ustaw) oraz przywilejów jednostkowych i ziemskich.

STATUTY
Z czasów Mieszka pochodzą ślady wydania statutu dotyczącego przestrzegania postu i jednożeństwa. Statut Bolesława Chrobrego, wspomniany przez kronikę wielkopolską, dotyczy stróży, a Bolesława Krzywoustego danin i służby wojskowej oraz ustanowienia pryncypatu (1138). Statuty były wydawane przez panujących w formie ustnej. Dotyczyły rozmaitych dziedzin życia państwowego bądź prawa sądowego w związku z działalnością jurysdykcyjną prowadzoną przez władzę. Zachował się statut dla górników Leszka Białego. Kronika śląska podaje wiadomości o statucie Bolka I świdnickiego w sprawie podatków z lat 1292-1301. Od Łokietka pochodzą statuty nadające niektórym miastom prawo karania złoczyńców. Szerszą działalność ustawodawczą rozwinął dopiero Kazimierz Wielki.

PRZYWILEJE JEDNOSTKOWE
Główną formą rozwijania przez monarchę prawa stanowionego w okresie rozbicia dzielnicowego były przywileje jednostkowe (immunitety). Przywilej dawał uprawnienia, których monarcha bez zgody uprawnionego nie mógł zmieniać. Najczęściej wydawano je dla duchowieństwa. Oryginału pierwszego aktu o tym charakterze - przywileju (statutu?) łęczyckiego z 1180 r. - nie znamy, a jego treść podaje papież Aleksander III w bulli z 1181 r. Przypuszcza się, że jest to statut Kazimierza Sprawiedliwego, w którym władza świecka zrzeka się zaboru ruchomości po zmarłych biskupach (tzw. ius spolii) i ogranicza ciężary prawa książęcego (daniny i posługi).
W 1210 r., na międzydzielnicowym wiecu w Bożykowie, Leszko, Konrad i Władysław Odonicz wydali przywilej potwierdzający dotychczasowe immunitety oraz rozszerzający terytorialnie ius spolii. Prawdopodobnie z 1215 r. pochodzi nadany w Wolborzu przez czterech książąt (Leszka, Konrada, Władysława Odonicza i Kazimierza opolskiego) przywilej na rzecz arcybiskupa gnieźnieńskiego, w którym Kościół uzyskał immunitet sądowy i ekonomiczny. W dobie rozbicia dzielnicowego książęta wydawali przywileje w zasadzie w obrębie swych dzielnic, np. Leszek Biały (1227), Władysław Laskonogi (1228), Bolesław Wstydliwy (1254, 1255, 1258).
Obok przywilejów dla duchowieństwa świeckiego znane są przywileje dla duchowieństwa zakonnego. Przywileje dla klasztorów mają wyłącznie charakter przywilejów immunitetowych.
Do przywilejów jednostkowych, późniejszych niż dla Kościoła, zaliczamy też przywileje na rzecz rycerstwa, które przeważnie ograniczały się tylko do nadawania immunitetów, tj. dotyczyły zwolnień od niektórych ciężarów oraz spraw sądownictwa nad ludnością w dobrach immunizowanych. Jeden z ciekawszych to przywilej Bolesława księcia krakowskiego i sandomierskiego, wydany dla wojewody krakowskiego Klemensa z Ruszczy w 1252 r. Największą grupę stanowiły przywileje immunitetowe oraz przywileje lokacyjne, zezwalające na lokację miast i wsi na prawie niemieckim.

PRZYWILEJE ZIEMSKIE
Przywileje ziemskie (privilegia terrestria) były wydawane przez władcę na rzecz członków jednego lub więcej stanów (szlachty, duchowieństwa, mieszczaństwa) z określonej ziemi. Za pierwszy taki przywilej uważa się dokument wydany w 1228 r. na wiecu w Cieni przez Władysława Laskonogiego, następny, tak jak pierwszy o czasowym znaczeniu, co znaczy, że tracił ważność po śmierci wystawiającego przywilej, wydał Wacław II w Lutomyślu w 1291 r. Pierwszym ogólnym przywilejem dla całego Królestwa Polskiego był przywilej Ludwika Węgierskiego, wydany w Budzie w 1355 r., który wszedł w życie dopiero po śmierci Kazimierza Wielkiego (1370). Wywalczone przez szlachtę kolejne przywileje generalne pochodziły, tak jak przywilej budziński, z okresu monarchii stanowej; był to przywilej koszycki Ludwika Węgierskiego (1374), następnie przywileje Władysława Jagiełły: piotrkowski (1388), czerwiński (1442), brzeski (1425 - warunkowy), jedlnieński (1430) i krakowski (1433), oraz Kazimierza Jagiellończyka tzw. cerekwicko-nieszawskie (1454).

6. NAJDAWNIEJSZE ŹRÓDŁA INNYCH PRAW OBOWIĄZUJĄCYCH W POLSCE
PRAWO NIEMIECKIE
Prawo używane w miastach nazywano prawem niemieckim bądź, dokładniej, prawem magdeburskim (średzkim), chełmińskim lub lubeckim. W wyniku wydawanych przez władców przywilejów, statutów, jak i poprzez wilkierze stanowione przez miasta oraz praktykę miejscowych sądów prawo niemieckie uległo znacznym modyfikacjom. Prawo stosowane w miastach nie było jednolite i właściwie należałoby mówić osobno o prawie każdego miasta czy miasteczka.
Dokumenty lokacyjne określają podstawę stanowiska prawnego miasta. Wystawiali je właściciele ziemscy na podstawie przywileju lokacyjnego wydawanego przez monarchę. Przywilej lokacyjny wyjmował lokowane miasto spod prawa polskiego i poddawał go prawu niemieckiemu. Dokument, zwany zamiennie umową lokacyjną, dawał osadnikom możność posługiwania się prawem niemieckim, określał ustrój miasta lub wsi na wzór osad macierzystych oraz normował położenie gospodarczo-społeczno-prawne osadników. Dokumenty lokacyjne są przeważnie schematyczne, gdyż zawierają na ogół te same treści, jak np. określenie terytorium oddanego pod miasto, zapewnienie używania prawa niemieckiego, wskazanie miasta, którego prawo miało być wzorem, podanie uposażenia lokatora (zasadźcy), świadczeń mieszkańców itp.
Podstawowym źródłem prawa niemieckiego było Zwierciadło saskie (Sachsenspiege1); prywatny spis prawa zwyczajowego saskiego ławnika sądowego Eikego von Repkov, ułożony w latach 1220-1235. Jego praca dzieliła się na dwie części: prawo ziemskie (Landrecht) i prawo lenne (Lehnrecht). Poprzedzała je rymowana przedmowa i dwa prologi. Zwierciadło obejmowało kwestie ustrojowe oraz prawo sądowe prywatne, karne i procesowe, które przedstawiono dość wyczerpująco. Całość była wielokrotnie odpisywana przy tych odpisach wprowadzano różne dodatki, tzw. ekstrawaganty.
Najważniejszym układem przepisów prawa magdeburskiego był tzw. Weichbild saski, czyli magdeburski (Ius municipale, Sachsisches Weichbild lub Megdeburgisches Weichbild). Ten prywatny zbiór praw pochodzi prawdopodobnie z początków XIV w. Zawierał przepisy o ustroju sądów miejskich oraz magdeburskie prawo ławnicze. W Niemczech rozpowszechnił się szeroko układ Weichbildu saskiego, tzw. wulgate, w Polsce zaś inny układ, którego autorem był Konrad z Opola. Układ Konrada z Opola różni się od wulgaty. Ułożono go dla mieszczan krakowskich, a rękopisy datują jego powstanie na 1306 lub 1308 r. Rozpowszechnienie w Polsce Weichbildu nastąpiło po przetłumaczeniu go na język łaciński. Tłumaczenia dokonał Konrad sandomierski pisarz miejski przed 1359 r. dla Mikołaja z Pacanowa, mieszczanina sandomierskiego. W większości miast recypowane prawo magdeburskie było zbiorem obowiązującym.
Z prawem ściśle miejskim zapoznawały się też miasta przez pouczenia prawne, które wydawał Magdeburg niektórym miastom polskim. Na przykład pouczenia wydane dla Wrocławia z 1261 r. liczyły 64 artykuły, z których 10 było opartych na Zwierciadle saskim; potwierdzili je książęta śląscy, Henryk II i Władysław, uznając za obowiązujące prawo dla Wrocławia.
Obok pouczeń wysyłanych przez miasto macierzyste miastom filialnym, władze miast „matek” przesyłały miastom „córkom” konkretne rozstrzygnięcia z praktyki sądowej, zwane w Polsce ortylami (od Urteil - wyrok).
Rodzimymi pomnikami prawa miejskiego powstałymi w Polsce w miastach lokowanych na prawie niemieckim były wilkierze. Dotyczyły one prawa karnego, cywilnego, przepisów policyjnych, targowych itp. Początkowo wydawał je monarcha na wniosek rady miejskiej, a później rady. Osobną grupę wilkierzy stanowiły statuty cechów, wydawane przez radę dla każdego cechu. Statut regulował organizację cechu, działalność produkcyjną jego członków, sprawy czeladników, uczniów itd.
Ważnym źródłem poznania prawa miejskiego są księgi sądowe oraz akty sądów miejskich (wyroki). Najstarsze księgi zachowały się w Krakowie od 1300 r. Księgi dzieliły się na radzieckie i ławnicze, zależnie od tego, jakie władze miejskie je prowadziły.
Miasta od monarchy uzyskiwały w przywilejach miejskich rozmaite prawa i wolności. Do najczęściej wydawanych należą przywileje handlowe i celne. Najstarsze miał Wrocław (1309), najwięcej posiadał ich Kraków (np. z 1331 r. pełną wolnością celną dla całego państwa, z 1401 r. dla Węgier, z 1403 r. dla Litwy).
Z przywilejami handlowymi wiążą się przywileje na prawo składu (ius emptrii) względne bądź bezwzględne - to ostatnie polegało na zakazie zawierania transakcji handlowych w takim mieście pomiędzy obcymi kupcami.
Grupę przywilejów handlowych stanowią też przywileje na targi i jarmarki (fora septimanalia, fora annualia). Prawo targu łączy się też z przywilejem na tzw. sochaczki (wolniznę), tj. wolne targi w pewne dni na mięso przywożone spoza miasta. Liczne przywileje w zakresie skarbowym dozwalają na pobieranie przez miasto dochodów z pewnych źródeł, z których nie wolno było mu ich czerpać bez pozwolenia monarchy.
Inne, rzadsze już, przywileje pozwalały miastom np. na kupowanie przez mieszczan dóbr ziemskich (Kraków od 1377 r.), bicie monet (Nowy Sącz od 1292 r.).
PRAWO KANONICZNE
Prawo kanoniczne tworzy zespół norm prawnych wytworzonych przez Kościół. Szerszym pojęciem jest prawo kościelne, które tworzą normy regulujące stosunki Kościoła wewnątrz i na zewnątrz bez względu na to, czy zostały one wytworzone przez Kościół, czy przez państwo.
Prawo kościelne było w Polsce wczesnofeudalnej szeroko stosowane. Wiąże się to z uznawaniem od XIII w. zasady privilegium fori wobec duchowieństwa, która oznaczała, że duchowni podlegają sądownictwu kościelnemu, a więc prawu kościelnemu, także w sprawach nie tyczących się ściśle stosunków kościelnych, z wyjątkiem spraw o dobra ziemskie (causae haereditariae). Szerokie znaczenie prawa kościelnego wiązało się również z zasadą prorogatio fori, w myśl której także osoby świeckie mogły szukać rozstrzygnięć sporów w sądach kościelnych, wyrokujących według prawa kanonicznego. Znaczenie prawa kościelnego było doniosłe przez to, iż jako „prawo uczone” wywierało wpływ na prawo ziemskie koronne w zakresie prawa publicznego i prywatnego.
Źródła prawa kanonicznego można podzielić na dwie grupy: pierwszą tworzą źródła ogólne - obowiązujące wszędzie tam, gdzie działa Kościół, do drugiej zaliczamy źródła partykularne - tj. obowiązujące tylko na określonym terenie, np. w Polsce.
Najstarsze źródła ogólne
Zbiór troisty. Zwód prawa kanonicznego, tzw. Collectio tripartita, był kompilacją prywatną. Zachował się w dwóch rękopisach i jest własnością kapituł gnieźnieńskiej i krakowskiej. Powstały w końcu XI w. Z b i ó r t r o-i s t y w części pierwszej obejmuje dekrety papieskie, w drugiej postanowienia soborów zaczerpnięte z dzieła tzw. Pseudo Izydora z połowy IX w., w trzeciej części zawarto orzeczenia ojców Kościoła oraz wyjątki z prawa rzymskiego. Zbiór troisty do Polski przywiózł legat papieski Galon na początku XII w. i do rozpowszechnienia Dekretu Gracjana stanowił on główną podstawę znajomości prawa kościelnego w Polsce oraz ważne źródło wiedzy prawniczo-kościelnej.
Dekret Gracjana jest prywatną pracą mnicha z klasztoru św. Feliksa w Bolonii z około 1150 r., znaną pod tytułem Concordantia discordantium canonum. Dzieło dzieli się na trzy części: w pierwszej zawarto źródła prawa i hierarchię kościelną, w drugiej przepisy tyczące się procesu, beneficjów i prawa małżeńskiego, w trzeciej ujęto kwestie sakramentów i liturgii. Gracjan dokonał systematyzacji i nowej interpretacji rozbieżnych kanonów. Powaga tego dzieła była tak olbrzymia, że zostało ono z czasem uznane za pierwszą część składową Corpus iuris canonici.
Dekretały Grzegorza IX to zbiór zestawiony z pięciu kompilacji na polecenia papieża przez Rajmunda de Pennaforte i przesłany w 1234 r. uniwersytetom w Bolonii i Paryżu. Pierwsza kompilacja to dzieło ułożone w 1190 r. przez Bernarda zawiera głównie dekretały papieskie. Druga pochodzi od Jana Gallenisa i zawiera dekretały z lat 1210-1215. Trzecia składa się z dekretałów Innocentego III zebranych do 1210 r. Kompilacja czwarta zawiera kanony soboru laterańskiego z 1215 r. i dekretały Innocentego III po 1210 r. Część piąta wreszcie zawiera dekretały Hozjusza III wydane do 1226 r. Zatem dekretały Grzegorza IX w pięciu księgach zestawiają oficjalnie obowiązujące ustawodawstwo papieskie.
Liber sextus, szósta księga w stosunku do pięciu ksiąg dekretałów Grzegorza IX, zawiera dekretały z czasów po Grzegorzu IX i kanony soborów liońskich z lat 1245 i 1274.
Clementinae,tj. zbiór ogłoszony przez papieża Klemensa V, obejmuje dekretały tego papieża i kanony soboru w Vienne z 1311 r. Zbiór wszedł jako czwarta część do Corpus iuris canonici.
Źródła partykularne
Statuty prowincjonalne były wydawane przez synody prowincji, czyli zgromadzenia wszystkich biskupów. Synody były źródłem prawa partykularnego dotyczącego zwłaszcza danej prowincji kościelnej. Poruszały wszystkie dziedziny stosunków kościelnych z zakresu duszpasterstwa, katechizacji, homiletyki itp. Synody odbywały się pod przewodnictwem legatów papieskich bądź arcybiskupa. Najstarsze statuty obowiązujące prowincję polską pochodzą z XIII w., są to statuty Jakuba (późniejszego papieża Urbana IV), wydane we Wrocławiu w 1248 r., które w oryginale nie zachowały się do naszych czasów. Następne pochodzą od legata Gwidona i zostały wydane we Wrocławiu w 1266 r. Najobszerniejsze są statuty legata Filipa, ogłoszone w 1279 r. w Budzie, a obowiązujące też i w Polsce. Statuty prowincjonalne zebrano częściowo w 1357 r. w tzw. synodyku Jarosława (od imienia arcybiskupa, pod którego powagą sporządzono zbiór) po synodzie kaliskim.
Statuty diecezjalne. Osobną grupę stanowią statuty biskupie wydawane na synodach diecezjalnych. Ustawodawcą na synodzie diecezjalnym był wyłącznie biskup, stąd były to statuty biskupie. Najstarsze zostały spisane w diecezji wrocławskiej biskupa Tomasza w 1279 i 1290 r. Ze statutów synodalnych diecezji krakowskiej szczególnie ciekawy jest statut biskupa Nankera z 1320 r. Statuty te normują całość obowiązków duszpasterskich ze szczególnym uwzględnieniem liturgii, administracji sakramentów i odprawiania nabożeństw. Po Nankerze wydawali mniejsze statuty biskup Jan Grot (1331), Florian Mokarski (1373) i Piotr Wysz (1394). Statuty biskupie wydawano też w innych diecezjach.

7. ORGANIZACJA SĄDOWNICTWA
Sąd jest organem sprawującym wymiar sprawiedliwości. W dobie kształtowania się państwowości sądownictwo było w rękach monarchy i jego urzędników potężnym środkiem umacniania władzy. Sądy odgrywały istotną rolę prawotwórczą, nadając sankcję zwyczajom. Na ogół odbywały się na wiecu, gdzie publicznie sądził książę lub jego namiestnik w otoczeniu możnych. Ogłaszany zgromadzonym wyrok utrwalał w świadomości społecznej normy prawne. Obok postępowania sądowego dużą rolę odgrywała pomoc własna pokrzywdzonego.
W monarchii patrymonialnej sąd był prerogatywą księcia (króla) i jego urzędników. Sądy, karając za naruszenie prawa, przynosiły z kar i opłat sądowych dochód panującemu i jego urzędnikom. Głównym sędzią był panujący, w okręgach grodowych obowiązki sędziego pełnili komesi, również w asyście miejscowej starszyzny. Sądy były zatem ważnym instrumentem aparatu władzy państwowej.
SĄDY PAŃSTWOWE
Sąd jako odrębny organ państwowy nie był jeszcze w tym okresie wyraźnie ukształtowany. Najwyższą instancję stanowił sąd monarszy, który występował w dwóch postaciach: jako sąd dworski (in cuna) i sąd wiecowy (in colloquio). Sąd ten składał się z księcia oraz asesorów, którymi byli możni, a ich opinia była podstawą wyroku. W zastępstwie księcia proces prowadził najczęściej sędzia (iudex curiae) lub podsędek dworski (subiudex curiae). Właściwość podmiotowa obejmowała osoby świeckie i duchowne (od początku XIII w. nie istniało odrębne sądownictwo kościelne ani odrębne sądy dla możnych). Trudno jest ściśle określić właściwość rzeczową sądu monarszego, przed który mogła być wywołana każda sprawa. W praktyce zapewne panujący rozsądzał sprawy naruszające interes państwa i panującego, skargi na urzędników, sprawy o ziemię, o status prawny osoby, o naruszenie skarbowych interesów księcia. Sądownictwo panującego wykazywało stałą tendencję do rozszerzania swego zakresu. W dobie immunitetów przywileje zastrzegały niekiedy do kompetencji sądu książęcego causae haereditariae dotyczące własności podległej chłopów. W ten sposób władza usiłowała chronić prawa chłopów do ziemi przed nadużyciami możnych.
Specjalne przywileje nadały możnym prawo nieodpowiednie (ius non responsivum), które polegało na wyjęciu spod sądownictwa kasztelanów i poddanie ich wyłącznie sądowi książęcemu.
Z ramienia panującego obowiązki sędziów w okręgach grodowych pełnili komesi, nazywani później kasztelanami. Sąd kasztelański, jako niższy sąd książęcy, był niekiedy instancją sądu monarszego. Kasztelana zastępował w sądownictwie sędzia kasztelański, zwany sędzią grodowym (iudex castri), który sądził w otoczeniu asesorów. Właściwość podmiotowa tego sądu obejmowała rycerstwo i ludność pospolitą. Właściwość rzeczowa to wszystkie sprawy nie zastrzeżone dla sądu monarszego. Kasztelan wykrywał przestępstwa, ścigał winowajców, sądził i karał. Najważniejsze wśród nich to sprawy karne (zabójstwa, rabunki, kradzieże, gwałty), za które wymierzano karę śmierci, mutylacji (okaleczenia) i konfiskaty mienia. Do pozywania przed sąd i egzekucji wyroków organem pomocniczym byli komornicy. Na przełomie XIII i XIV w. upada sądownictwo kasztelańskie, zastępowane przez sądy grodzkie. Nastąpiło to wskutek wyjęcia spod jego kompetencji coraz szerszych kręgów rycerstwa na podstawie immunitetów sądowych, ius non responsivum oraz przyznania duchowieństwu privilegium fori. Jeśli immunitet sądowy nie był całkowity, zachowano jedynie sprawy cięższe zagrożone wyższymi karami (causae maiores). Ostatecznie sądy kasztelańskie zniesiono w 1454 r. (na Mazowszu w 1462 r.).
Szczególnymi postaciami sądów państwowych były sądy wojewodzińskie i sądy targowe. Sądy wojewodzińskie były samodzielnymi organami, niezależnymi od księcia, w sprawach, w których jedną ze stron był Żyd. Wojewoda wyręczał się tu specjalnym urzędnikiem, zwanym sędzią żydowskim. Specyficzna postacią sądu był sąd targowy. Była to szczególna forma sądu kasztelana wobec ludności na targu zarówno w sprawach prywatnych, jak i karnych.
SĄDY KOŚCIELNE
Najwcześniej, gdyż już od początku XIII w., swój odrębny od państwowego system sądów stworzyło sądownictwo kościelne. Pierwszą instancją był archidiakon, wykonujący sądownictwo w granicach swego okręgu. Od niego można było wnieść apelacje do biskupa, który był sędzią w ważniejszych sprawach. Synod wrocławski w 1248 r. stworzył nowy organ sądowy, działający przy kuriach biskupich, mianowicie urząd oficjała, który zastępował biskupa w sądzie; odwołania od niego szły wprost do metropolity (sąd arcybiskupa).
Do kompetencji sądów kościelnych należała jurysdykcja we wszystkich sprawach, w których występował duchowny jako pozwany (privilegium fori), z wyjątkiem spraw o dobra ziemskie (causae haereditariae) i zbrodni obrazy majestatu (crimen laesae maiestatis), podlegających sądom książęcym. Do właściwości rzeczowej sądów kościelnych należały sprawy o naruszenie spraw wiary (causae spirituales) lub przepisów mających związek ze sprawami duchownymi (causae spiritualibus annexae), jak np. dotyczące małżeństwa i spraw dziesięcin. Rozszerzenie kompetencji tych sądów umożliwiała zasada prawa polskiego, zezwalająca na wybór sądu przez strony (prorogatio fori). Do sądów tych, działających względnie sprawnie, trafiały nierzadko sprawy czysto świeckie.
Sądy inkwizycyjne. Inquisitio (łac. badanie) było formą procesu sądowego zmierzającego do wykrycia przestępstwa. Sąd inkwizycyjny polegał na tym, że ta sama osoba oskarżała podejrzanego, badała go, a następnie wyrokowała. Postępowanie inkwizycyjne wprowadził na początku XIV w. Kościół w celu walki z herezjami (biczowników, waldensów, begardów i beginek). Sądy inkwizycyjne nakładały kary kościelne, a jeśli oskarżony się nie ugiął i nie odwołał swoich poglądów, wydawano skazanego w ręce władzy świeckiej. Sądy te w Polsce nie odgrywały większej roli, aczkolwiek pod ich wpływem zaczął kształtować się proces inkwizycyjny.
SĄDY PRAWA NIEMIECKIEGO
We wsiach i miastach lokowanych na prawie niemieckim działały sądy prawa niemieckiego.
Sądy miejskie. W pierwszej instancji sądownictwo w miastach sprawował wójt wraz z ławą. Ława sądowa złożona była z 7 ławników (Wrocław, Kraków), wyjątkowo 11, mianowanych początkowo przez wójta. Ława orzekała o winie, wójt zaś o karze. Sądy te odbywały się w imieniu księcia, 2/3 opłaty z nich oddawano księciu. Była to więc szczególna postać sądu książęcego. Jednak ze względu na stosowane w tym sądzie prawo, uwzględniliśmy go w grupie sądów prawa niemieckiego. Rozróżniano trzy rodzaje sądów ławniczych.
1. Sąd wielki (iudicium generale, roki wielkie, roki wielkie gajone, wielkie wiece), odbywany trzy razy do roku przy udziale pana miasta lub w jego zastępstwie przez landwójta (miasta mniejsze) albo wójta (miasta większe).
2. Normalny sąd ławniczy (iudicium particulare, powiatek, sąd powieśny) odbywany co dwa tygodnie pod przewodnictwem wójta lub jego zastępcy, wójta sądowego (sołtys sądowy).
3. Nadzwyczajny sąd ławniczy, zwoływany poza zwykłymi terminami sądowymi, także w święta, w składzie sędzia i dwóch ławników. Sąd ten osądzał sprawcę w ciągu doby, a zwoływano go w trzech wypadkach: dla osądzenia przestępcy złapanego na gorącym uczynku (sąd kryminalny); dla rozsądzenia sprawy, w której jedna ze stron była cudzoziemcem, gościem w mieście (sąd gościnny); dla spraw obywateli miasta, którzy otrzymali wezwanie do służby u księcia lub wyruszali w podróż (sąd potrzebny).
Sądem samorządowym był sąd rady miejskiej o ograniczonych kompetencjach. Rada rozpatrywała głównie sprawy targowe i sprawy o naruszenie przepisów zawartych w wilkierzach, rywalizując nieraz w tym zakresie z sądem ławy. Sąd rady miejskiej sprawował burmistrz wraz z radą. Z czasem do tego sądu trafiały wyłącznie sprawy dotyczące rzemiosła, obywatelstwa miejskiego, sprawy porządkowe, a przede wszystkim te, które wypływały z naruszenia wilkierzy miejskich.
Sądy wiejskie. Na wzór sądów miejskich we wsiach na prawie niemieckim zorganizowane były sądy wiejskie. Składały się one z sołtysa i ławy powoływanej przez pana wsi bądź sołtysa. Odbywały się w określonych terminach na tzw. rokach gajonych. Sądy te powstawały w ramach immunitetu sądowego pana wsi. W dokumencie lokacyjnym pan wsi nadawał sołtysowi i ławie prawo sądowe we wszystkich sprawach bądź zastrzegał sobie jurysdykcję w najcięższych przypadkach. Wyróżnia się roki wielkie gajone, które odbywały się z udziałem pana wsi trzy razy do roku, oraz roki gajone małe, orzekające na ogół w zależności od potrzeb. W sądach tych stosowano prawo niemieckie, jeśli osadnikami byli koloniści z Zachodu, zgodnie z zasadą osobowości prawa, lub zwyczajowe prawo polskie, wobec ludności rodzimej.
Apelacja w sądach prawa niemieckiego
Od wyroków omawianych sądów można było wnieść odwołanie. Od sądu niższego, bez udziału pana feudalnego, do wyższego, w którym już brał on udział. Miasta zwracały się o pouczenie prawne (Weisthumer) bądź wyroki (ortyle, Urthei1) do miast macierzystych, głównie do Magdeburga. Pierwszy sąd wyższy prawa niemieckiego powstał w Chełmnie (ustanowiony przez Krzyżaków w 1233 r. wraz z lokacją miasta). Funkcje sądu apelacyjnego pełniły też sądy ławnicze większych miast: Poznania, Wrocławia, Szczecina, a także Lwówka, Środy Śląskiej i Raciborza.
Szczególnym rodzajem sądu prawa niemieckiego były sądy lenników (sądy leńskie). Były one właściwe dla rycerzy niemieckich osiadłych na Śląsku na prawie lennym oraz wójtów i sołtysów. Pozwanego (sołtysa, rycerza, wójta) sądziła ława równych mu pod przewodnictwem seniora, którym wobec rycerzy był książę, a wobec sołtysów i wójtów pan feudalny.


SĄDY DOMINIALNE
Sądy takie występowały w tych wsiach, których panowie feudalni po uzyskaniu immunitetu sądowego nie lokowali wsi na prawie niemieckim. Stosowano w nich zatem polskie prawo zwyczajowe. Pan w tym sądzie występował z tytułu przywileju udzielonego mu przez księcia, sprawował jurysdykcję osobiście lub przez swoich urzędników. Zakres kompetencji sądów dominialnych zależał od treści immunitetu. Immunitet sądowy najpierw objął przypisańców, a następnie ludność wolną. Pełny immunitet sądowy -jak głosi przywilej na rzecz Klemensa z Ruszczy - obejmował prawo sądzenia i „wyrokowania we wszystkich sprawach według zwyczaju naszego dworu, tj. na wodę, na rozpalone żelazo, na pojedynek mieczami i kijami, na powieszenie i ucięcie członków”.

II. OKRES MONARCHII STANOWEJ I RZECZYPOSPOLITEJ SZLACHECKIEJ
1. PRAWO ZIEMSKIE
Prawotwórcza działalność władzy państwowej przejawiała się w ustawach wydawanych przez monarchę (statuty) i przez organy reprezentacji stanowej (konkluzje, lauda). Na pierwsze miejsce wśród źródeł prawa stanowionego wysuwają się Statuty Kazimierza Wielkiego, wydane zapewne około połowy XIV w. (dokładnej daty nie znamy).
STATUTY KAZIMIERZA WIELKIEGO
Statuty te są wyrazem dążenia do centralizacji państwa, co pociągało za sobą konieczność unifikacji prawa. Dotyczyły one ustroju i prawa sądowego, unormowania statutów, zwracając przede wszystkim uwagę na prawo karne. Statuty wydano odrębnie dla Wielkopolski i Małopolski, co odzwierciedla różnice między tymi dzielnicami. Statut małopolski zawierał 59 (w innych redakcjach 60) artykułów i jest całością złożoną. W jego skład wchodzi statut wydany na wiecu w Wiślicy (25 artykułów) oraz zwód uzupełniający z 35 artykułami, które stanowią luźne przepisy wydane przeważnie później. Statut wielkopolski, przypuszczalnie wcześniejszy od małopolskiego, zawierający 34 artykuły, wydany został na wiecu w Piotrkowie. Statut w znacznym stopniu zawierał normy prawa zwyczajowego, lecz wprowadzał również nowe przepisy prawne. Większą w tym rolę odegrał jednak statut małopolski, którego twórcze znaczenie polegało na uściśleniu norm istniejących. Usunięto sprzeczne przepisy, wprowadzono nowe, zgodnie z potrzebami praktyki.
Datowanie statutów na 1347 r. nie jest trafne, na co zwrócił uwagę już Franciszek Piekosiński, gdyż data 1347 r., która znajduje się w jednym z artykułów wielkopolskich statutów, oznacza tylko termin, od którego określać się powinno dawność (zasiedzenie), która ma biec od 1347 r.
Wersja oryginalna statutów jest nieznana, teksty znajdujące się w rękopisach pochodzą z XV i XVI w. i mają różną liczbę artykułów - różny też jest ich układ. Układy te nazywane są zwodami.
Statuty Kazimierza Wielkiego po raz pierwszy zostały wydrukowane w 1488 r. w Lipsku w prywatnym zbiorze ustaw polskich (tzw. Syntagmata), a następnie w zbiorze urzędowym ustaw, ogłoszonym przez Jana Łaskiego w 1506 r. W tym wydaniu tworzą one jedną całość złożoną ze 151 artykułów. Obowiązywały z niewielkimi zmianami do rozbiorów. Statuty tłumaczono na język polski, było kilka redakcji tych tłumaczeń, które zmieniały ich treść; dosłowne było tylko tłumaczenie Świętosława z Wojcieszyna, kustosza kościoła warszawskiego z połowy XV w. (odpis jest datowany 1449). Wszystkie teksty zostały ogłoszone drukiem: łacińskie przez Bolesława Ulanowskiego, a tłumaczenia polskie przez Franciszka Piekosińskiego.
Od końca XIV w. statuty rozwijano. Pojawiły się tzw. ekstrawaganty, czyli krótkie ustawy wydane na wiecach przez Kazimierza Wielkiego i jego następców, które połączono ze statutami małopolskimi. Późniejsze od ekstrawagantów są prejudykaty, które były prywatną pracą notariuszy królewskich. Preju-dykaty w postaci kazusów, podając stan prawny z fikcyjnymi imionami stron i wyrok, były łączone ze statutem małopolskim. Początkowo nie miały one charakteru normatywnego. Do statutów dołączano, również już po śmierci Kazimierza Wielkiego, projekty norm prawnych, które nie były jeszcze w pełni sformułowane. Były to tzw. petyta, formułowane w kancelarii monarszej.
Tworzono zwody statutów, tj. układu statutu wielkopolskiego i małopolskiego, z których najbardziej rozpowszechniona w XV w. była redakcja tzw. dygestów, obejmujących w jednolitym układzie większość artykułów małopolskich (106 art.) i wybór z wielkopolskich (18 art.) - łącznie 124 artykuły; miały one zasięg ogólnopolski. Jeden ze zwodów liczący 151 artykułów nazywano wulgatą.
STATUT WARCKI
Kontynuacją działalności ustawodawczej wyrażonej w statutach Kazimierza Wielkiego był uchwalony przez sejm walny w 1423 r., a następnie zatwierdzony przez króla statut warcki. Składał się z 30 artykułów, które rozwijały i zmieniały niektóre przepisy statutów Kazimierza Wielkiego.
STATUT ŁASKIEGO
Powstał z inicjatywy sejmu radomskiego z 1505 r. i króla Aleksandra Jagiellończyka. Sporządził go kanclerz wielki koronny Jan Łaski, wydając w 1506 r. Commune incliti Regni Poloniae privilegium constitutionum et indultuum publicitus decretorum aprobatorumque, zwany nieściśle Statutem Łaskiego. To drukowane wydanie ustaw polskich ma charakter urzędowy. Składa się z dwóch części: pierwsza zawiera (w układzie chronologicznym) statuty, przywileje oraz inne źródła prawa polskiego (edykty królewskie, akty unii Polski z Litwą, akty pokojów z zakonem krzyżackim i inne) i otrzymała po zatwierdzeniu przez króla charakter urzędowy. Część druga, bez konfirmacji królewskiej, zawiera zabytki prawa niemieckiego (Zwierciadło saskie, Weichbild, prawo lubeckie), traktat popularny o prawie rzymskim Rajmunda z Winer Neustadt z XIV w., prawa Likurga i traktat o słusznej i niesłusznej wojnie. Praca ta miała dużą zasługę, zestawiając ogrom materiału zawierający prawnicze źródła. Zbiór Łaskiego nakazano rozesłać do grodów i kapituł.
WYDANIA ZBIOROWE KONSTYTUCJI
Podstawowym źródłem prawa były uchwały sejmowe, czyli konstytucje. Rozróżniano konstytucje wieczyste (constitutiones perpetuae), tj. takie, których obowiązywanie nie było ograniczone w czasie, np. artykuły henrykowskie z 1573 r., oraz konstytucje czasowe (contitutiones temporales), które miały obowiązywać przez z góry określony czas. Rozróżnienie to tworzyło wśród nich pewną hierarchię, tak że normy o znaczeniu zasadniczym traktowano w praktyce jako niezmienne. Od 1543 r. konstytucje redagowano w języku polskim i po wydrukowaniu rozsyłano do poszczególnych ziem.
Uchwały sejmów walnych, poprzedzające Volumina legum, formułowano jako tzw. konkluzje (conclusiones). Zawierały one postanowienia różnej treści. Najstarsze zachowały się z 1444 r. Po zbiorze Łaskiego wydano konstytucje sejmów z pierwszej ćwierci XVI w. (Kraków 1524). Było to uzupełnione urzędowe wydanie konstytucji sejmowych. Wydanie zbiorowe konstytucji z lat 1550-1569 konfirmował Zygmunt August. Ostatnią taką edycją przed Volumina legum, która objęła akta po 1635 r., było wydanie Konstytucji Rzeczypospolitej w 1637 r. w Krakowie.
Volumina legum (V1). Jest to prywatny, pełny zbiór ustaw polskich, zestawiony przez pijarów, Józefa Załuskiego i Stanisława Konarskiego. W tomie I, wydanym w 1732 r., pomieszczono ustawy polskie do końca rządów Zygmunta I, tom II objął ustawy z lat 1550-1609, III z lat 1611-1640, tomy IV do VI obejmują lata: 1641-1668, 1669-1697 i 1697-1736. Tomy od II do IV wydano do 1739 r. Na tomie VI zamknięto druk VL, gdy wydawnictwo doszło do ostatniego sejmu, który uchwalił konstytucję, tj. sejmu z 1736 r. (za Augusta III żaden sejm nie doszedł już do skutku). Konstytucje na nowo pojawiły się za Stanisława Augusta. Pomieszczono je w tomach VII i VIII, wydanych w 1782 r., zawierając w nich akta z okresu bezkrólewia oraz konstytucje sejmowe z lat 1764-1780. Pijarskie ośmiotomowe wydawnictwo nie objęło więc konstytucji ostatnich sejmów Rzeczypospolitej.
Nowe wydanie Volumina podjął w latach 1859-1860 w Petersburgu Józefat Ohryzko, ograniczyło się ono do przedruku ośmiu pijarskich tomów. W XIX w. Volumina otrzymały charakter zbioru urzędowego na podstawie dekretu księcia warszawskiego z 10 października 1809 r.
W 1889 r. staraniem komisji prawniczej Akademii Umiejętności w Krakowie wydany został jeszcze jeden tom - IX, w którym pomieszczono konstytucje sejmowe z lat 1782-1784, 1786 i 1788-1792. Ostatni X tom VL wydano w 1952 r. w Poznaniu. Obejmuje on konstytucje sejmu grodzieńskiego z 1793 r.
INNE (POZA STATUTAMI) AKTY NORMATYWNE WYDAWANE PRZEZ WŁADCĘ
Przeważały wśród nich w XV w. edykty lub dekrety, później akty ogólnikowo nazywane uniwersałami, ordynacjami lub artykułami. Wyróżnia się tu zatem kilka grup.
Edykty. W sprawach wyznaniowych dotyczyły schizmatyków na Rusi z 1423 r., edykt wieluński z 1424 r. był zwrócony przeciwko zwolennikom husytyzmu, edykt Zygmunta I z 1520 r. zakazywał głoszenia nowej wiary. Inne, ważniejsze dla prawa sądowego, to edykt z 1557 r. zastrzegający jurysdykcje w kwestiach wiary dla króla, edykt tzw. parczowski z 1564 r. był zwrócony przeciwko arianom, podobny do wcześniejszego edyktu z 1433 r. „o łupieżcach dóbr kościelnych i wyklętych”.
Do edyktów dotyczących spraw wojskowych należą m.in. edykty z 1432 r. o przechodach wojsk, z 1519 r. o organizacji pospolitego ruszenia, ordynacja Stefana Batorego z 1571 r. Porządek i artykuły wojenne.
Dekrety. Akty o znaczeniu gospodarczym (handlowym) nazywano dekretami monarszymi. Należą tu dekrety królewskie o drogach handlowych, np. z 1379 i 1484 r. o kwestiach celnych, tzw. instruktarze, np. z 1601 r., edykty w sprawie nabywania prawa miejskiego, np. z 1451 r., ordynacje sądów wyższych prawa niemieckiego, np. z 1399 i 1455 r., cenniki na towary, np. z 1507 r. czy 1527 r., edykty w sprawach podwód, np. z 1508 r., oraz poczty, np. ordynacja pocztowa Stanisława Augusta z 1764 r.
Ordynacje górnicze normują organizację stosunków górniczych, zapoczątkowaną w Polsce przez Kazimierza Wielkiego w 1368 r. Należy tu m.in. ordynacja dotycząca żupy bocheńskiej z 1393 r. (zatwierdzona w 1450 r.), kopalń olkuskich Jana Olbrachta (bez daty) czy prawa górnicze Zygmunta I z 1517 r.
Akty dotyczące sądownictwa. Uwagę zwraca uregulowana aktem królewskim działalność sądów przez wydanie w 1506 r. Processus iuris. Jest to spisana procedura sądowa zestawiająca stosowane w sądach przeważnie prawo zwyczajowe, konfirmowane teraz przez monarchę. Inną usprawniającą sądownictwo jest Ordynacja spraw zaległych w sądzie królewskim z 1553 r. Po utworzeniu Rady Nieustającej w zakresie działalności sądów wychodziły uniwersały królewskie, ogłaszane za zdaniem Rady, np. z 1775, 1777, 1779 r.
Artykuły tzw. henrykowskie i pacta conventa. Miały one znaczenie zasadnicze przede wszystkim dla ustroju państwa.
SENATUS CONSULTA
Od 1607 r. uchwały narad senatorów rezydentów były spisywane i przez nich podpisywane. Uchwały dotyczyły spraw należących do sejmu, zawierania traktatów, uchylania wyroków sądowych, spraw wojskowych itd. Podpisane przez obecnych składano do archiwum metryki koronnej. Senatus consulta uzupełniały działalność sejmu.
AKTA SEJMIKOWE
Lauda ziemskie. W pewnym zakresie władzę ustawodawczą spełniały sejmiki ziemskie uchwalając lauda, które były wpisywane do ksiąg sądowych. Uchwały sejmikowe pełniły funkcję uzupełniającą w stosunku do uchwał sejmu, gdy sejm odsyłał pewne sprawy do decyzji sejmików.
Laudum sejmikowe (ziemskie) było zbiorem uchwał powziętych na sejmiku, miało formę dokumentu wystawionego w imieniu senatorów i szlachty obecnych na sejmiku. Ich treść była różnorodna. Gdy wydawano je w czasie pospolitego ruszenia, nazywano je laudami obozowymi.
Instrukcje były dyrektywą dawaną posłom na sejm, określającą zakres władzy poselskiej w sprawach będących przedmiotem obrad sejmu. Instrukcje od końca XVI w. liczyły nawet po kilkadziesiąt artykułów. Od połowy XVII w. lauda tak jak instrukcje wpisywano (oblata) do ksiąg grodzkich.
Po sejmikach pozostały niekiedy listy wysyłane do monarchy, np. protestacje przeciw niektórym konstytucjom, uniwersały, kwity wystawiane poborcom itd.
AKTY NORMATYWNE URZĘDÓW I SĄDÓW
Obok aktów normatywnych króla, sejmu i sejmików znane są akty prawne tworzone przez inne czynniki, mianowicie urzędników oraz kolegia sądowe. Wystawiali je urzędnicy ministerialni, tacy jak marszałkowie, hetmani i podskarbiowie, urzędnicy ziemscy: starostowie, wojewodowie oraz sądy. Od XVII w. akty tych organów skutecznie konkurowały z decyzjami sejmu i króla.
Artykuły marszałkowskie. Marszałek dbał o porządek na dworze króla oraz wykonywał sądownictwo w sprawach dotyczących bezpieczeństwa w miejscu pobytu króla. Już za Zygmunta Augusta ogłaszał w czasie sejmu przepisy dotyczące porządku i wykonywanego przezeń sądownictwa. Od XVII w. na początku obrad sejmu odczytywano artykuły marszałkowskie. Aprobowane przez sejm stanowiły normy prawne dla sądownictwa marszałkowskiego.
Artykuły hetmańskie. Przepisy wojskowe zawarte są nie tylko w przywilejach szlacheckich, konstytucjach i edyktach królewskich, ale również w artykułach hetmańskich. Sądownictwo nad osobami wojskowymi należało do hetmana. Od połowy XVI w. hetmani zaczęli wydawać ordynacje nazywane artykułami wojskowymi bądź hetmańskimi. Pierwszy taki akt wydał hetman Florian Zebrzydowski w 1561 r. (30 obszernych artykułów). Znane są też Artykuły żołnierskie hetmana litewskiego Grzegorza Chodkiewicza (45 artykułów, nie datowane), Jana Zamoyskiego z 1582 r., Artykuły wojenne hetmańskie, hetmana litewskiego Krzysztofa Radziwiłła z 1635 r., hetmana wielkiego litewskiego Janusza Radziwiłła z 1648 r., wydane w obozie pod Hłaskiem. Jeden z ostatnich tego typu aktów w Polsce szlacheckiej to artykuły hetmana litewskiego Michała Kazimierza Radziwiłła nazywane „Regulaminem”, a ogłoszone w 1746 r. na generalnym kole wojskowym.
Ordynacje podskarbich, w przeciwieństwie do artykułów hetmańskich i marszałkowskich, są mało znane. Ich treść dotyczy organizacji władz skarbowych. Pierwsza ordynacja tego typu wydana za Zygmunta I zawierała przepisy o pisarzach skarbowych, którzy działali pod kierunkiem podskarbiego. Za Zygmunta Augusta w 1551 r. wydano w języku polskim ordynację W sprawach skarbowych odprawowania ten porządek ma być zachowań. O innych brak bliższych wiadomości.
Taksy wojewodzinskie. Były to cenniki wydawane przez wojewodów z mocy ich władzy. Z taksami na towary łączono też normowanie miar i wag. Statut warcki z 1423 r. nakazał wojewodom nakładanie taks na artykuły dowożone do miasta na targ. Konstytucja z 1565 r. oddała taksy wyłącznie w ręce wojewodów. W praktyce taksy wydawane były przez podwojewodzich. Najstarszymi znanymi są krakowska Piotra Kmity z 1538 r. i warszawska z 1565 r. Taksy oblatowano w księgach grodzkich. Obok wojewodów taksy wydawał marszałek wielki koronny (od 1504 r.), stanowiąc w tych samych kwestiach w miejscu pobytu króla, oraz hetmani, ustalając cenniki na artykuły dla wojska.
Ordynacje starościńskie. Od końca XVI w. starostowie w zakresie spraw sobie podległych wydawali ordynacje dotyczące grodu jako sądu. Znana jest Ordynacja i obwarowanie rządu i bezpieczeństwa starosty krakowskiego Tomasza Zamoyskiego z 1628 r. Była to ordynacja policyjna. Najstarsze znane ordynacje starościńskie dotyczą roków sądowych, jak np. krakowskie z 1562 i 1574 r. Późniejsze regulowały taksy pobierane przez gród (np. krakowska z 1719 r.) oraz dotyczyły praw i obowiązków tych, którzy wchodzili w skład sądu grodzkiego i urzędu grodzkiego (np. sanocka z 1717 r.). Były one wpisywane do ksiąg sądowych.
Ordynacje urzędów kolegialnych z XVIII w. W czasie kształtowania konstytucyjnego państwa polskiego ustanowiano nowe kolegialne władze. Komisje Wielkie wydawały ordynacje (np. Ordynacja Komisji Edukacji Narodowej); Rada Nieustająca wydawała uniwersały i rezolucje.
Z niższych urzędów kolegialnych wydawano ordynacje normujące działania niektórych komisji cywilnoprawnych, powołanych do życia przez Sejm Czteroletni. Znanych jest kilka takich ordynacji (lubelska, wołyńska, sieradzka, mazowiecka i krakowska) z 1790 r.
Ordynacje sądów. Sądy wydawały ordynacje, w których zawierano przepisy prawne dotyczące ich wewnętrznej struktury i działania. Ordynacje Trybunału Koronnego w XVIII w. wydawano nawet drukiem, i to osobno na każdą sesję. Najwcześniej takie ordynacje pojawiły się w sądach kapturowych, następnie w ziemskich. Znane są także ordynacje sądów sejmowych i Trybunału Skarbowego.
FORMULA PROCESSUS
Na sejmie bydgoskim 1520 r. powołano komisję, której powierzono kodyfikację całego prawa sądowego. Komisja zebrała się po dwóch latach, a owocem jej pracy było skodyfikowane postępowanie sądowe, które weszło pod obrady sejmu w 1523 r. Uchwalone prawo procesowe początkowo (w 1523 r.) przyjęła tylko Małopolska, a z czasem pozostałe ziemie Korony (Mazowsze dopiero w 1577 r.).
Formula processus liczy 111 artykułów i opiera się na prawie procesowym małopolskim. Była to zwięzła i dobrze opracowana kodyfikacja, jedyny w Polsce aż do końca XVIII w. skodyfikowany dział prawa sądowego, gdyż dalsze projekty komisji nie uzyskały zatwierdzenia sejmu. Tekst dzieli się na dwie części. W pierwszej (art. 1-75) zestawiono przepisy normatywne, w drugiej (art. 76-111) zebrano formuły procesowe. Skodyfikowany proces dotyczył postępowania w sądach ziemskich, jednak rozciągnięto moc tych artykułów także na proces grodzki. Najszerzej ujęto w kodeksie postępowanie egzekucyjne, skracając egzekucje przez usunięcie z niej ciąży sądowej, tj. zajęcia w postępowaniu egzekucyjnym, i ograniczono intromisję, tj. wwiązanie, które polegało na tym, że nakazywano chłopom płacenie czynszu zwycięzcy w procesie.
Przepisy te szły w kierunku usuwania formalistyki procesowej, skrócenia i uproszczenia postępowania. Ustanowiono np., że już